MakaleAçık erişimbasınsiyasi tarihdiplomasitarihyazımı

Osmanlı Basınında Cihad-ı Ekber: İran Örneği

Tuncay Öğün · Journal of Turkology, 2018

Koleksiyon özeti

I. Dünya Savaşı'nda ilan edilen Cihad-ı Ekber'in Osmanlı basını aracılığıyla İran'a yönelik propaganda boyutunu inceleyen akademik makale.

Tuncay Öğün'ün Journal of Turkology'de yayımlanan makalesi, Osmanlı yönetiminin I. Dünya Savaşı'na girer girmez ilan ettiği Cihad-ı Ekber'i Kafkasya, Türkistan, İran, Afganistan ve Hindistan Müslümanlarını harekete geçirmek için nasıl kullandığını, özellikle İstanbul gazeteleri üzerinden yürütülen propagandayı ele alır. Makale, İngiltere ve Rusya'nın nüfuzu altındaki İran'ın bu planda köprübaşı sayıldığını, Türk birliklerinin İran Azerbaycanı'na 'kurtarıcı' sıfatıyla girdiklerinin basında işlendiğini ve Caferî ulemasının fetvalarının yayımlandığını gösterir. Koleksiyon için doğrudan 1918 Kafkas İslam Ordusu harekâtını değil, onun ideolojik-propaganda arka planını ve Osmanlı'nın Kafkasya-İran yönelimini aydınlatan bir arka plan kaynağıdır.

Kaynağın kendi özeti

1. Dünya Savaşı’na katıldıktan hemen sonra Cihad-ı Ekber ilan eden Osmanlıyönetimi Kafkasya, Türkistan, İran, Afganistan ve Hindistan Müslümanlarınıayaklandırarak üstünlüğü ele geçirmek istiyordu. 1907’den beri fiilenİngiltere ve Rusya’nın kontrolünde bulunan İran coğrafyası bu büyük planınköprübaşı olarak görülüyordu. Bu yüzden adı geçen ülkelerin İran’dakietkinliğine son vererek İran halkını onlara karşı harekete geçirmek için büyükçaba gösteriliyordu. Casusluk ve çete faaliyetlerini de içinde barındıran buçabaların propaganda ayağını Osmanlı basını, özellikle de İstanbul gazetelerioluşturuyordu. Hükümetin direktifleri doğrultusunda yayın yapan gazeteler, İranhükümetini ve halkını Rusya ve İngiltere’ye karşı Osmanlıların yanında savaşasokmaya çalışıyor, Rus kuvvetlerine karşı yürütülen operasyon kapsamında İranAzerbaycan’ına giren Türk birliklerinin kurtarıcı sıfatıyla orada bulunduklarınıbildirerek İran halkının güvenini ve desteğini kazanmayı amaçlıyordu. HalifeSultan’ın Cihad-ı Ekber çağrısına destek veren Caferî ulemasının fetvalarınıyayınlayarak nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan İran Şiîlerini Sünnî Kürtaşiretleriyle birlikte Osmanlılara katılmaya ikna etmek istiyordu. Bu çalışma,dönemin ana kaynakları arasında yer alan Osmanlı basının söz konusuyayınlarını analiz etmeyi amaçlamaktadır.