MəqaləAçıq girişmətbuatsiyasi tarixdiplomatiyatarixşünaslıq

Osmanlı Basınında Cihad-ı Ekber: İran Örneği

Tuncay Öğün · Journal of Turkology, 2018

Kolleksiya xülasəsi

I Dünya Müharibəsində elan edilən Cihad-ı Əkbərin Osmanlı mətbuatı vasitəsilə İrana yönəlik təbliğat cəhətini araşdıran akademik məqalə.

Tuncay Öğünün Journal of Turkology jurnalında dərc olunan məqaləsi Osmanlı hakimiyyətinin I Dünya Müharibəsinə qoşulan kimi elan etdiyi Cihad-ı Əkbəri Qafqaz, Türküstan, İran, Əfqanıstan və Hindistan müsəlmanlarını ayağa qaldırmaq üçün necə istifadə etdiyini, xüsusən İstanbul qəzetləri vasitəsilə aparılan təbliğatı araşdırır. Məqalədə İngiltərə və Rusiyanın nəzarətindəki İranın bu planda körpübaşı sayıldığı, türk birliklərinin İran Azərbaycanına 'xilaskar' kimi daxil olduğunun mətbuatda təqdim edildiyi və Cəfəri ülamasının fətvalarının nəşr edildiyi göstərilir. Kolleksiya üçün bu, 1918 Qafqaz İslam Ordusunun birbaşa əməliyyatlarını deyil, onun ideoloji-təbliğat fonunu işıqlandıran arxa plan mənbəyidir.

Mənbənin öz xülasəsi

1. Dünya Savaşı’na katıldıktan hemen sonra Cihad-ı Ekber ilan eden Osmanlıyönetimi Kafkasya, Türkistan, İran, Afganistan ve Hindistan Müslümanlarınıayaklandırarak üstünlüğü ele geçirmek istiyordu. 1907’den beri fiilenİngiltere ve Rusya’nın kontrolünde bulunan İran coğrafyası bu büyük planınköprübaşı olarak görülüyordu. Bu yüzden adı geçen ülkelerin İran’dakietkinliğine son vererek İran halkını onlara karşı harekete geçirmek için büyükçaba gösteriliyordu. Casusluk ve çete faaliyetlerini de içinde barındıran buçabaların propaganda ayağını Osmanlı basını, özellikle de İstanbul gazetelerioluşturuyordu. Hükümetin direktifleri doğrultusunda yayın yapan gazeteler, İranhükümetini ve halkını Rusya ve İngiltere’ye karşı Osmanlıların yanında savaşasokmaya çalışıyor, Rus kuvvetlerine karşı yürütülen operasyon kapsamında İranAzerbaycan’ına giren Türk birliklerinin kurtarıcı sıfatıyla orada bulunduklarınıbildirerek İran halkının güvenini ve desteğini kazanmayı amaçlıyordu. HalifeSultan’ın Cihad-ı Ekber çağrısına destek veren Caferî ulemasının fetvalarınıyayınlayarak nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan İran Şiîlerini Sünnî Kürtaşiretleriyle birlikte Osmanlılara katılmaya ikna etmek istiyordu. Bu çalışma,dönemin ana kaynakları arasında yer alan Osmanlı basının söz konusuyayınlarını analiz etmeyi amaçlamaktadır.