İran Milliyetçiliği ve Azerbaycan ve Türk Dili Meselesi (Kaçarlardan Pehlevîlere Geçiş Dönemi Dergileri Ekseninde)
Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2023
Koleksiyon özeti
Kaçarlardan Pehlevîlere geçiş dönemi (1915-1925) İran basını üzerinden İran milliyetçiliğinde Türk karşıtlığının ve Türk dilinin konumunun incelendiği makale.
Makale, Kaveh, İranşehr, Name-i Ferengistan ve Ayendeh gibi 1915-1925 arası İran dergilerini inceleyerek, Aryan ırkı ve Fars dili merkezli ulus inşası anlayışının Türk diline yönelik olumsuz bakışı nasıl beslediğini tartışır. Yazara göre bu tutumu güçlendiren bir diğer etken, Osmanlı Devleti'nin Azerbaycan ve İran'ın batı sınırlarındaki müdahaleleri ile 1918'de Azerbaycan Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını kazanmasıdır. Koleksiyon açısından değeri, 1918 Azerbaycan gelişmelerinin ve Osmanlı-Türk nüfuzunun İran elitlerinde yarattığı endişeyi belgelemesidir; Kafkas İslam Ordusu harekâtı doğrudan konu edilmez.
Kaynağın kendi özeti
Bu çalışma İran’da milliyetçilik düşüncesinin şekillendiği ikinci merhalede (Kaçarlardan Pehlevîlere geçiş aşamasındaki on yıllık dönem) Türk karşıtlığının neden İran milliyetçiliğinin menfi unsurlarından birine dönüştüğü ve bu yaklaşımın İran’da Türk dilinin konumu açısından ne gibi sonuçlar doğurduğu meselesi uyarınca ele alınmıştır. Kaçarlardan Pehlevîlere geçiş sürecinde yayımlanmış (1915-1925, 1294-1304 Şemsi) Kaveh, İranşehr, Name-i Ferengistan, Ayendeh gibi yazılı basında öne çıkan konular ele aldığımız mesele bağlamında mercek altına alınmıştır. Bu araştırmada elde edilen bulgulara göre iki etken İranlı elitlerin, İran’da Türk dilinin varlığına karşı endişeli ve negatif bakışlarına yol açmıştır. İlk etken Aryan ırkını ve Fars dilini eksene alan İran ulus inşası kavramından çıkarılan indirgemeci anlayıştır. Diğer etken ise Osmanlı devletinin Azerbaycan ve İran’ın batı sınırlarındaki müdahaleleri ve yayılmacı politikalarıydı. Ayrıca (1918 yılında) Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Rusya’dan bağımsızlığını kazanması da etkili olmuştur. Bu koşullar İranlı milliyetçilerin Osmanlı-Türk milliyetçilerinin Azerbaycan’da Türkçe konuşan topluluklar arasındaki varlık ve nüfuzundan endişe duymalarına ve Türkçeyi Azerbaycan’da İran milli kimliği ve mevcudiyetini tehdit edici bir unsur olarak telakki etmeleri gibi neticelerin ortaya çıkmasına yol açtı. Azerbaycan’da Türk dilinin değiştirilmesi ve ortadan kaldırılması ve yerine Farsçanın bu bölgede yaygınlaştırılması yönündeki çabalar, İranlı milliyetçilerin söz konusu duruma yönelik çözüm yöntemleri olmuştur.
Dizin
- Kişiler
- Rıza Şah
- Yerler
- Azerbaycanİran
- Birlikler ve kurumlar
- Osmanlı DevletiAzerbaycan Halk CumhuriyetiKavehİranşehrName-i FerengistanAyendeh
Kaynağın anahtar kelimeleri
"Aryan" · "Osmanlı"] · "Rıza Şah" · "Türk Dili" · "İran Milliyetçiliği" · ["Azerbaycan"