İran Milliyetçiliği ve Azerbaycan ve Türk Dili Meselesi (Kaçarlardan Pehlevîlere Geçiş Dönemi Dergileri Ekseninde)
Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2023
Kolleksiya xülasəsi
Qacarlardan Pəhləvilərə keçid dövrü (1915-1925) İran mətbuatı əsasında İran millətçiliyində türk əleyhdarlığını və türk dilinin mövqeyini araşdıran məqalə.
Məqalə 1915-1925-ci illər İran jurnallarını (Kaveh, İranşəhr, Namə-yi Firəngistan, Ayəndə) təhlil edərək ari irqi və fars dili mərkəzli millət quruculuğunun türk dilinə mənfi baxışı necə formalaşdırdığını müzakirə edir. Müəllifə görə, bu münasibəti gücləndirən digər amil Osmanlı dövlətinin Azərbaycan və İranın qərb sərhədlərindəki müdaxilələri və 1918-ci ildə Azərbaycan Cümhuriyyətinin müstəqilliyidir. Kolleksiya baxımından dəyəri 1918-ci il hadisələrinin İran elitasında doğurduğu narahatlığı göstərməsidir; Qafqaz İslam Ordusunun əməliyyatları birbaşa mövzu deyil.
Mənbənin öz xülasəsi
Bu çalışma İran’da milliyetçilik düşüncesinin şekillendiği ikinci merhalede (Kaçarlardan Pehlevîlere geçiş aşamasındaki on yıllık dönem) Türk karşıtlığının neden İran milliyetçiliğinin menfi unsurlarından birine dönüştüğü ve bu yaklaşımın İran’da Türk dilinin konumu açısından ne gibi sonuçlar doğurduğu meselesi uyarınca ele alınmıştır. Kaçarlardan Pehlevîlere geçiş sürecinde yayımlanmış (1915-1925, 1294-1304 Şemsi) Kaveh, İranşehr, Name-i Ferengistan, Ayendeh gibi yazılı basında öne çıkan konular ele aldığımız mesele bağlamında mercek altına alınmıştır. Bu araştırmada elde edilen bulgulara göre iki etken İranlı elitlerin, İran’da Türk dilinin varlığına karşı endişeli ve negatif bakışlarına yol açmıştır. İlk etken Aryan ırkını ve Fars dilini eksene alan İran ulus inşası kavramından çıkarılan indirgemeci anlayıştır. Diğer etken ise Osmanlı devletinin Azerbaycan ve İran’ın batı sınırlarındaki müdahaleleri ve yayılmacı politikalarıydı. Ayrıca (1918 yılında) Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Rusya’dan bağımsızlığını kazanması da etkili olmuştur. Bu koşullar İranlı milliyetçilerin Osmanlı-Türk milliyetçilerinin Azerbaycan’da Türkçe konuşan topluluklar arasındaki varlık ve nüfuzundan endişe duymalarına ve Türkçeyi Azerbaycan’da İran milli kimliği ve mevcudiyetini tehdit edici bir unsur olarak telakki etmeleri gibi neticelerin ortaya çıkmasına yol açtı. Azerbaycan’da Türk dilinin değiştirilmesi ve ortadan kaldırılması ve yerine Farsçanın bu bölgede yaygınlaştırılması yönündeki çabalar, İranlı milliyetçilerin söz konusu duruma yönelik çözüm yöntemleri olmuştur.
İndeks
- Şəxslər
- Rıza Şah
- Yerlər
- Azerbaycanİran
- Hərbi hissələr və qurumlar
- Osmanlı DevletiAzerbaycan Halk CumhuriyetiKavehİranşehrName-i FerengistanAyendeh
Mənbənin açar sözləri
"Aryan" · "Osmanlı"] · "Rıza Şah" · "Türk Dili" · "İran Milliyetçiliği" · ["Azerbaycan"