MakaleAçık erişimsosyal tarihaskerî harekâtsiyasi tarih

Birinci Dünya Savaşı’nda Trabzon’un İşgali ve Müslüman Mültecilerin Durumu

Güzin Çaykıran · Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, 2020

Koleksiyon özeti

Birinci Dünya Savaşı'nda Trabzon'un Rus işgali ve bölgeden kaçan Müslüman mültecilerin iskân, iaşe ve geri dönüş süreçlerini inceleyen akademik makale.

Güzin Çaykıran'ın Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi'nde (2020) yayımlanan makalesi, Doğu Cephesi'nde Rus işgali sonrası Trabzon vilayetinden iltica eden Müslümanların Giresun, Ordu, Canik ve Sivas gibi bölgelere yönelişini, Osmanlı Devleti'nin iskân ve iaşe çabalarını ele alır. Metin, 1917 Bolşevik İhtilali sonrası Rus Kafkas ordusunun çekilmesiyle mültecilerin memleketlerine dönüşüne de değinir. Koleksiyonla bağlantısı, Kafkas İslam Ordusu'nun 1918'de harekete geçtiği Doğu Cephesi ve Kafkasya arka planını, savaş dönemi göç ve güvenlik sorunları üzerinden aydınlatmasıdır.

Kaynağın kendi özeti

Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı’na girdiği zaman elbette müttefikleri gibi savaşı kazanma arzusundaydı. Fakat savaşın başlamasıyla birlikte bambaşka sorunlar ortaya çıkmıştı. Bunlardan biri Doğu Cephesi’nde Müslümanların göç hareketi idi. Bu göç hareketine bağlı olarak Osmanlı Devleti, Rus işgal bölgelerinden iltica eden Müslümanlara mülteci adını vermişti. Devlet, bir taraftan cephede savaşırken diğer taraftan da Müslüman mültecilerin iskân ve iaşesini organize etmeye çalışmıştı. Trabzon vilayetinden iltica eden Müslümanlar da bunlar arasındaydı. Trabzon mültecileri istikamet olarak Giresun ve Ordu kazası ile Canik sancağına iltica etmişti. Trabzon vilayetinin güneyinde meskûn olan Müslümanlar ise Sivas vilayetine yönelmişlerdi. Bunlar, iltica ettikleri yerlerde iskân edildikleri gibi başka bölgelere de göç etmişler/ettirilmişlerdi. Dolayısıyla Anadolu’nun dâhilinde birçok Trabzon mültecisine rastlanmaktaydı. Hatta Şam’a gönderilen mülteciler dahi vardı. 1917’de Çarlık Rusya’da Bolşevik İhtilali’nin başlamasıyla birlikte Rus Kafkas ordusunun Anadolu’dan çekilmesiyle hayatta kalan mülteciler de memleketlerine dönüş yapmışlardı. Fakat Rus ordusuyla birlikte hareket eden Ermeni birlikleri, memleketlerine dönüş yapan Trabzon mültecilerine bina yerine bir enkaz bırakmış ve iltica edemeyen Müslümanların birçoğunu katlederek Anadolu’dan kaçmışlardı. Çalışmada Birinci Dünya Savaşı’na bağlı olarak Doğu Cephesi’nin Doğu Karadeniz’de Rus işgal bölgelerinden iltica eden Trabzon mültecileri ele alınmıştır. Çalışmada başta nitel ve nicel yöntem olmak üzere karşılaştırmalı yöntem kullanılmıştır. Yapılan literatür taraması sonucu muhacir ve mültecileri konu alan çeşitli çalışmalar tespit edilmiş fakat yapılan çalışmalarda Trabzon mültecilerinin münferit olarak incelenmediği fark edilmiştir. Dolayısıyla çalışmada Trabzon mültecilerinin göç istikametleri başta olmak üzere nerelere göç ettikleri, iskan edildikleri yerler ile buralardaki durumları yeni bilgi ve arşiv belgeleriyle anlatılmaya çalışılmıştır.