MəqaləAçıq girişsosial tarixhərbi əməliyyatsiyasi tarix

Birinci Dünya Savaşı’nda Trabzon’un İşgali ve Müslüman Mültecilerin Durumu

Güzin Çaykıran · Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, 2020

Kolleksiya xülasəsi

Birinci Dünya Müharibəsində Trabzonun rus işğalı və bölgədən qaçan müsəlman qaçqınlarının məskunlaşma, təminat və geri dönüş proseslərini araşdıran akademik məqalə.

Güzin Çaykıranın Askeri Tarih Araştırmaları Dergisində (2020) dərc olunmuş məqaləsi Şərq Cəbhəsində rus işğalından sonra Trabzon vilayətindən qaçan müsəlmanların Giresun, Ordu, Canik və Sivas kimi bölgələrə yönəlməsini, Osmanlı dövlətinin məskunlaşdırma və təchizat səylərini araşdırır. Mətndə 1917 bolşevik inqilabından sonra rus Qafqaz ordusunun geri çəkilməsi ilə qaçqınların vətənə dönüşü də qeyd olunur. Kolleksiya ilə əlaqəsi Qafqaz İslam Ordusunun 1918-ci ildə fəaliyyətə başladığı Şərq Cəbhəsi və Qafqaz fonunu işıqlandırmasıdır.

Mənbənin öz xülasəsi

Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı’na girdiği zaman elbette müttefikleri gibi savaşı kazanma arzusundaydı. Fakat savaşın başlamasıyla birlikte bambaşka sorunlar ortaya çıkmıştı. Bunlardan biri Doğu Cephesi’nde Müslümanların göç hareketi idi. Bu göç hareketine bağlı olarak Osmanlı Devleti, Rus işgal bölgelerinden iltica eden Müslümanlara mülteci adını vermişti. Devlet, bir taraftan cephede savaşırken diğer taraftan da Müslüman mültecilerin iskân ve iaşesini organize etmeye çalışmıştı. Trabzon vilayetinden iltica eden Müslümanlar da bunlar arasındaydı. Trabzon mültecileri istikamet olarak Giresun ve Ordu kazası ile Canik sancağına iltica etmişti. Trabzon vilayetinin güneyinde meskûn olan Müslümanlar ise Sivas vilayetine yönelmişlerdi. Bunlar, iltica ettikleri yerlerde iskân edildikleri gibi başka bölgelere de göç etmişler/ettirilmişlerdi. Dolayısıyla Anadolu’nun dâhilinde birçok Trabzon mültecisine rastlanmaktaydı. Hatta Şam’a gönderilen mülteciler dahi vardı. 1917’de Çarlık Rusya’da Bolşevik İhtilali’nin başlamasıyla birlikte Rus Kafkas ordusunun Anadolu’dan çekilmesiyle hayatta kalan mülteciler de memleketlerine dönüş yapmışlardı. Fakat Rus ordusuyla birlikte hareket eden Ermeni birlikleri, memleketlerine dönüş yapan Trabzon mültecilerine bina yerine bir enkaz bırakmış ve iltica edemeyen Müslümanların birçoğunu katlederek Anadolu’dan kaçmışlardı. Çalışmada Birinci Dünya Savaşı’na bağlı olarak Doğu Cephesi’nin Doğu Karadeniz’de Rus işgal bölgelerinden iltica eden Trabzon mültecileri ele alınmıştır. Çalışmada başta nitel ve nicel yöntem olmak üzere karşılaştırmalı yöntem kullanılmıştır. Yapılan literatür taraması sonucu muhacir ve mültecileri konu alan çeşitli çalışmalar tespit edilmiş fakat yapılan çalışmalarda Trabzon mültecilerinin münferit olarak incelenmediği fark edilmiştir. Dolayısıyla çalışmada Trabzon mültecilerinin göç istikametleri başta olmak üzere nerelere göç ettikleri, iskan edildikleri yerler ile buralardaki durumları yeni bilgi ve arşiv belgeleriyle anlatılmaya çalışılmıştır.