Doğu Cephesinde Ermeni Göçünün Mahiyeti: Bitlis Vilayeti Örneği (1914-1922)
Güzin Çaykıran · Journal of Modern Turkish History Studies, 2024
Koleksiyon özeti
Bitlis vilayeti örneğinde 1914-1922 arası Ermeni göç hareketlerini inceleyen akademik makale.
Güzin Çaykıran'ın makalesi, Birinci Dünya Savaşı'ndan Türk İstiklal Harbi sonrasına uzanan dönemde Bitlis vilayetindeki Ermeni nüfusun göç hareketlerini Osmanlı arşiv perspektifiyle ele alır. Rus Kafkas ordusunun harekâtları, 1915 Sevk ve İskân Kanunu, 1917'deki Rus çekilişi ve Mondros Mütarekesi sonrası dönüşler makalenin ana eksenlerini oluşturur. Doğrudan Kafkas İslam Ordusu'nu veya 1918 Azerbaycan harekâtını konu almaz; koleksiyona Doğu Cephesi'nin genel arka planı bakımından bağlanır.
Kaynağın kendi özeti
28 Temmuz 1914’te Birinci Dünya Savaşı başladığı zaman Kasım 1914’te Rus Kafkas ordusu, Osmanlı topraklarına saldırmış ve birçok Ermeni, Rus ordusuna iltihak etmişti. Kalanların bir kısmı da Osmanlı Hükümetine isyan etmişti. Bu isyandan faydalanan Rus birlikleri, 20 Mayıs 1915’te Van’ı işgal ederek bölgeye hakim olmuştu. Van’ın işgaliyle birlikte Osmanlı Hükümeti, 27 Mayıs 1915’te Sevk ve İskân Kânunu’nu çıkarmış ve savaş mıntıkalarında bulunan bir kısım Ermeni’yi askerî gerekçelerle Osmanlı’nın güney vilayetlerine sevk etmişti. Temmuz 1915’te de Ruslar, işgal mıntıkasında bulunan Ermenileri, Kafkasya’ya göç ettirmişti. Rusların 1916’da Doğu Anadolu’yu işgaliyle birlikte göç eden Ermeniler, dönüş yapmışlardı. 1917 yılında ise Rus Kafkas ordusunun çekilmesiyle göç eden bu Ermeniler, Ruslarla beraber kaçmışlardı. Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasıyla da Bitlis’e bir kısım Ermeni gelmişti. 1922’de ise Türk İstiklal Harbi’nin başarısıyla Anadolu’da kalmak istemeyen Ermeniler, İstanbul ve çeşitli Batı ülkelerine göç etmişlerdi. Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte savaş koşullarına bağlı olarak Ermeniler, sürekli olarak göç hareketi yaşamışlardır. Bu göç hareketinin yaşandığı vilayetlerden biri de Bitlis idi. Bitlis’in örneklem olarak seçilmesindeki ana sebeplerden biri öncelikle Ermeni nüfus yoğunluğunun olduğu bir vilayet olmasıdır. İkinci olarak da Rusların Bitlis’i işgal etmeleridir. Bitlis’teki Ermeni göçlerinin savaştan ziyade siyasi bir mahiyet taşıdığı varsayılmaktadır. Bu minvalde Bitlis’teki Ermeni nüfus hareketliliğinin sekiz defa gerçekleştiği tespit edilmiştir. Netice itibariyle bu kadar sık hareketliliğin ana sebebi olarak Ermenilerin Müttefiklerle hareket etmesinden kaynaklandığını söylemek mümkündür.
Dizin
- Birlikler ve kurumlar
- Osmanlı DevletiRus Kafkas Ordusu
Kaynağın anahtar kelimeleri
Armenians · Birinci Dünya Savaşı · Bitlis Province · Bitlis Vilayeti · Ermeniler · Göçler. · History of The Republic of Turkiye · Migrations · Osmanlı Devleti · Ottoman Empire · Türkiye Cumhuriyeti Tarihi · World War I