Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ve Osmanlı Devleti arasındaki ilişkiler
A. Jafarzade · İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, 2022
Koleksiyon özeti
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkiler: Müsavat'tan 28 Mayıs 1918'e ve sonrasına.
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi'nde 2022'de tamamlanan tez, Rus Çarlığı yönetimindeki Azerbaycan'da 1860'lardan itibaren gelişen ulus devlet düşüncesini, 1905 sonrası siyasi fırkaları ve Mehmed Emin Resulzade'nin 1911'de kurduğu Müsavat Partisi'ni anlatır. Şubat ve Ekim devrimlerinin ardından Tiflis'te kurulan Maverâ-yı Kafkas hükümetinin Osmanlı harekâtı sonucu 28 Mayıs 1918'de üç millî devlete bölünmesi ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin Osmanlı ile ilişkileri ele alınır. Kafkas İslam Ordusu, Osmanlı desteğinin askerî boyutu olarak yer alır.
Kaynağın kendi özeti
18. yüzyılın başlarında Rus Çarlığı'nın işgaline uğrayan Azerbaycan'da, II. Aleksandr'ın 1860'lı yıllarda başlattığı reformlarla birlikte kazanılan basın özgürlüğü, ülkenin aydınları arasında ulus devlet düşüncesinin hızla yayılmasına sebep olmuştur. 1905'teki devrim sonrası Rusya'da kurulan meşruti idarenin sağladığı kısmi özgürlüklerden faydalanan Azerbaycan liderleri farklı siyasi fırkalar kurmuşlardır. Bunlardan en önemlisi, Mehmed Emin Resulzade başkanlığında 1911'de kurulan milliyetçi Müsavat Partisi olmuştur. I. Dünya Savaşı'ndan mağlubiyetle ayrılan Rusya'da Şubat ve Ekim Devrimleri sonrasında Geçici Hükümet kurulurken ve daha sonra da Bolşevikler iktidara gelirken aynı esnada Tiflis'te de bölgedeki üç milli unsurun (Gürcüler, Ermeniler ve Azerbaycanlılar) temsil edildiği Mavera-yı Kafkas hükümeti kurulmuş, bu yeni siyasi oluşumda Azerbaycanlıları Müsavat Partisi temsil etmiştir. Lakin federasyon şeklinde kurulan bu hükümet, Rusya'nın I. Dünya Savaşı'ndaki rakibi Osmanlı Devleti'nin Kafkaslardaki askeri harekatları sonucu 28 Mayıs 1918'de üç ayrı milli devlete bölünmüştür. Bu yeni milli devletlerden biri de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'dir. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, Osmanlı Devleti ile dostane ilişkiler tesis etmiş ve 4 Haziran 1918'de imzalanan Batum Antlaşması gereğince İngiliz güçleri ile Ermeni ve Bolşevik çetelerin işgaline karşı Osmanlı hükümetinden askeri yardım almıştır. Kendi topraklarında siyasi otoritesini kuramamış Azerbaycan hükümeti, Osmanlı Devleti tarafından yeni oluşturulmuş ve başında Nuri Paşa'nın (Killigil) durduğu Kafkas İslam Ordusu'nun yardımıyla, en son 14 Eylül 1918'de Bakü'yü ele geçirerek, Azerbaycan topraklarını Bolşevik, Ermeni ve İngiliz unsurlarından temizlemeyi başarmıştır. 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi sonrası I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Osmanlı Devleti, Azerbaycan topraklarından çekilmek zorunda kalmıştır. Bu çekilme sürecinde, Azerbaycan halkını Ermeni çetelerin insafına terk etmek istemeyen Osmanlı ordu birlikleri, İstanbul'dan gelen emirlere uymayıp Azerbaycan halkına silah ve mühimmat yardımı yapmışlardır. Daha sonra, Osmanlı ordusunun tahliye ettiği Azerbaycan'a İngiliz güçleri gelmiş ve 1919-1920 yıllarında iki ülkenin ilişkilerini sınırlamıştır. Bu süreç, 28 Nisan 1920'de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin Sovyet işgaline uğramasına kadar devam etmiştir. Bu çalışma I. Dünya Savaşı'nın getirdiği yıkım sonrası, kardeşlik duygularıyla sırt-sırta mücadele eden, daha sonra ise kendi istikballeri için İtilaf Devletleri ile iyi geçinmek zorunda kalan Azerbaycan Cumhuriyeti ve Osmanlı Devleti'nin ilişkilerini askeri, sosyal, ekonomi, siyasi ve diplomatik açıdan inceleyecektir.
Dizin
- Kişiler
- Mehmed Emin Resulzade
- Yerler
- AzerbaycanTiflis
Kaynağın anahtar kelimeleri
Anahtar Kelime: Azerbaycan = Azerbaijan · Osmanlı Devleti = Ottoman State · Osmanlı Dönemi = Ottoman Period · Osmanlı tarihi = Ottoman history · Türk-Azerbaycan ilişkileri = Turkish-Azerbaijan relations