Azerbaycanlı Türkçü ve Eğitimci Efendizade Mehmet Şerif’in Not Defteri ve Azerbaycan Hükümetini Kuranlar ile İlgili Görüşleri
Atatürk Yolu Dergisi, 2020
Koleksiyon özeti
Şamahı doğumlu Türkçü eğitimci Efendizade Mehmet Şerif Bilgehan'ın not defterinin ilk kez yayımlandığı ve 1918 Azerbaycan Cumhuriyeti'ni kuran kadrolar hakkındaki görüşlerini aktaran makale.
Makale, Şamahı'da doğup ömrünün çoğunu Türkiye'de geçiren Türkçü ve eğitimci Efendizade Mehmet Şerif Bilgehan'ın (1887-1954) Arap harfleriyle Türkiye Türkçesinde tuttuğu not defterini ilk kez yayımlamaktadır. Metin, yazarın İstanbul'daki Türkçü çevreler, İttihat ve Terakki ile ilişkilerini, Mehmet Emin Resulzade başta olmak üzere Azerbaycanlı Türkçüler ve Müsavat kadrosuyla bağlarını, ayrıca Lozan'daki eğitimi ile Edirne ve İzmir'deki öğretmen okullarındaki görevlerini ele alır. Koleksiyon açısından değeri, 1918'de Azerbaycan Cumhuriyeti'ni kuran kadrolar hakkında başka kaynaklarda bulunmayan şahsi değerlendirmeler sunması ve 1920 sonrası Ankara Hükümeti'nin Kafkasya politikasına yönelik eleştirilerini yansıtmasıdır.
Kaynağın kendi özeti
Ömrünün çoğunu Türkiye’de geçirmiş Azerbaycan kökenli Efendizȃde Mehmet ŞerifBilgehan’ın (Şamahı 1887- İstanbul 1954) Arap harfleriyle Türkiye Türkçesinde tuttuğu birnot defteri ilk kez yayımlanmaktadır. Bir Türkçü ve eğitimci olarak Şerif Bilgehan,Şamahı’da doğmuş, 1910’da İstanbul’a gelerek, İstanbul’da Türkçü çevrelerle tanışmıştır.Daha sonra İttihat ve Terakki Fırkasına girmiş, Azerbaycan Cumhuriyetinin kurucusuMehmet Emin Resulzȃde başta olmak üzere ile diğer Azeri Türkçüler ile yakın münasebettebulunmuştur. Ölümüne kadar Müsavat Partisi kadrosu ile ilişkilerini devam ettirmiştir.Şahsi notlarından anlaşıldığı kadarıyla, Mehmet Şerif Bey, Osmanlı hükümeti tarafındaneğitim görmesi amacıyla Lozan’a gönderilmiş, 1917’de Türkiye’ye döndükten sonraEdirne ve İzmir’de bulunan Öğretmen Okullarında idarecilik yapmıştır. 1920’deAzerbaycan Cumhuriyetinin Bolşevikler tarafından yıkılmasından sonra, AnkaraHükümetinin Kafkaslar üzerine izlediği politikaları yazılarıyla eleştirdiği için Türkiye’debir süreliğine gözardı edilmiştir. Onun Azerbaycan tarihi hakkında verdiği bilgilerin yanısıra, 1918 Azerbaycan Cumhuriyetini kuran kadrolar hakkındaki şahsi kanaatleri, diğerkaynaklarda olmayan bilgi ve görüşler içerdiği için değerlidir. Onun, yazılarından, cesur,bilgili, kararlı bir Türkçü olduğu ve Azerbaycan’da Türkiye destekli laik Türkmilliyetçiliğine dayalı müstakil bir Azerbaycan Devletinin Türkiye’nin desteğiyle kurulmasıgerektiği görüşünü taşıdığı anlaşılmaktadır. Kendisi bugün hem Türkiye’de hem deAzerbaycan Cumhuriyetinde fazlaca bilinmeyen önemli bir şahıs olarak kalmaktadır. Buyazıda onun biyografisi ve siyasi görüşleri üzerine yeni bilgiler verilmektedir.
Dizin
- Birlikler ve kurumlar
- Azerbaycan Halk CumhuriyetiMüsavat Partisiİttihat ve Terakki Fırkası