Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ve Osmanlı Devleti arasındaki ilişkiler
A. Jafarzade · İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, 2022
Kolleksiya xülasəsi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə Osmanlı dövləti arasındakı münasibətlər: Müsavatdan 28 may 1918-ə və sonrasına.
İstanbul Sabahattin Zaim Universitetində 2022-ci ildə tamamlanan dissertasiya çar Rusiyası idarəsindəki Azərbaycanda 1860-cı illərdən inkişaf edən milli dövlət düşüncəsini, 1905-dən sonrakı siyasi partiyaları və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 1911-də qurduğu Müsavat partiyasını izah edir. Fevral və Oktyabr inqilablarından sonra Tiflisdə qurulan Zaqafqaziya hökumətinin Osmanlı əməliyyatı nəticəsində 28 may 1918-də üç milli dövlətə bölünməsi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Osmanlı ilə münasibətləri nəzərdən keçirilir.
Mənbənin öz xülasəsi
18. yüzyılın başlarında Rus Çarlığı'nın işgaline uğrayan Azerbaycan'da, II. Aleksandr'ın 1860'lı yıllarda başlattığı reformlarla birlikte kazanılan basın özgürlüğü, ülkenin aydınları arasında ulus devlet düşüncesinin hızla yayılmasına sebep olmuştur. 1905'teki devrim sonrası Rusya'da kurulan meşruti idarenin sağladığı kısmi özgürlüklerden faydalanan Azerbaycan liderleri farklı siyasi fırkalar kurmuşlardır. Bunlardan en önemlisi, Mehmed Emin Resulzade başkanlığında 1911'de kurulan milliyetçi Müsavat Partisi olmuştur. I. Dünya Savaşı'ndan mağlubiyetle ayrılan Rusya'da Şubat ve Ekim Devrimleri sonrasında Geçici Hükümet kurulurken ve daha sonra da Bolşevikler iktidara gelirken aynı esnada Tiflis'te de bölgedeki üç milli unsurun (Gürcüler, Ermeniler ve Azerbaycanlılar) temsil edildiği Mavera-yı Kafkas hükümeti kurulmuş, bu yeni siyasi oluşumda Azerbaycanlıları Müsavat Partisi temsil etmiştir. Lakin federasyon şeklinde kurulan bu hükümet, Rusya'nın I. Dünya Savaşı'ndaki rakibi Osmanlı Devleti'nin Kafkaslardaki askeri harekatları sonucu 28 Mayıs 1918'de üç ayrı milli devlete bölünmüştür. Bu yeni milli devletlerden biri de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'dir. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, Osmanlı Devleti ile dostane ilişkiler tesis etmiş ve 4 Haziran 1918'de imzalanan Batum Antlaşması gereğince İngiliz güçleri ile Ermeni ve Bolşevik çetelerin işgaline karşı Osmanlı hükümetinden askeri yardım almıştır. Kendi topraklarında siyasi otoritesini kuramamış Azerbaycan hükümeti, Osmanlı Devleti tarafından yeni oluşturulmuş ve başında Nuri Paşa'nın (Killigil) durduğu Kafkas İslam Ordusu'nun yardımıyla, en son 14 Eylül 1918'de Bakü'yü ele geçirerek, Azerbaycan topraklarını Bolşevik, Ermeni ve İngiliz unsurlarından temizlemeyi başarmıştır. 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi sonrası I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Osmanlı Devleti, Azerbaycan topraklarından çekilmek zorunda kalmıştır. Bu çekilme sürecinde, Azerbaycan halkını Ermeni çetelerin insafına terk etmek istemeyen Osmanlı ordu birlikleri, İstanbul'dan gelen emirlere uymayıp Azerbaycan halkına silah ve mühimmat yardımı yapmışlardır. Daha sonra, Osmanlı ordusunun tahliye ettiği Azerbaycan'a İngiliz güçleri gelmiş ve 1919-1920 yıllarında iki ülkenin ilişkilerini sınırlamıştır. Bu süreç, 28 Nisan 1920'de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin Sovyet işgaline uğramasına kadar devam etmiştir. Bu çalışma I. Dünya Savaşı'nın getirdiği yıkım sonrası, kardeşlik duygularıyla sırt-sırta mücadele eden, daha sonra ise kendi istikballeri için İtilaf Devletleri ile iyi geçinmek zorunda kalan Azerbaycan Cumhuriyeti ve Osmanlı Devleti'nin ilişkilerini askeri, sosyal, ekonomi, siyasi ve diplomatik açıdan inceleyecektir.
İndeks
- Şəxslər
- Mehmed Emin Resulzade
- Yerlər
- AzerbaycanTiflis
- Hərbi hissələr və qurumlar
- Müsavat PartisiMaverâ-yı Kafkas HükûmetiAzerbaycan Halk CumhuriyetiKafkas İslam Ordusu
Mənbənin açar sözləri
Anahtar Kelime: Azerbaycan = Azerbaijan · Osmanlı Devleti = Ottoman State · Osmanlı Dönemi = Ottoman Period · Osmanlı tarihi = Ottoman history · Türk-Azerbaycan ilişkileri = Turkish-Azerbaijan relations