Azerbaycanlı Türkçü ve Eğitimci Efendizade Mehmet Şerif’in Not Defteri ve Azerbaycan Hükümetini Kuranlar ile İlgili Görüşleri
Atatürk Yolu Dergisi, 2020
Kolleksiya xülasəsi
Şamaxıda doğulmuş türkçü maarifçi Əfəndizadə Mehmet Şərif Bilgehanın qeyd dəftərinin ilk dəfə nəşr olunduğu və 1918 Azərbaycan Cümhuriyyətini quran kadrlar haqqında fikirlərini təqdim edən məqalə.
Məqalə Şamaxıda doğulub ömrünün çoxunu Türkiyədə keçirən türkçü və maarifçi Əfəndizadə Mehmet Şərif Bilgehanın (1887-1954) ərəb əlifbası ilə Türkiyə türkcəsində tutduğu qeyd dəftərini ilk dəfə nəşr edir. Mətndə müəllifin İstanbuldakı türkçü mühit, İttihad və Tərəqqi ilə əlaqələri, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə başda olmaqla azərbaycanlı türkçülər və Müsavat kadrosu ilə münasibətləri, habelə Lozanadakı təhsili və Ədirnə ilə İzmirdəki müəllim məktəblərindəki vəzifələri açıqlanır. Kolleksiya baxımından dəyəri 1918-ci ildə Azərbaycan Cümhuriyyətini quran kadrlar barədə digər mənbələrdə olmayan şəxsi mülahizələr təqdim etməsidir.
Mənbənin öz xülasəsi
Ömrünün çoğunu Türkiye’de geçirmiş Azerbaycan kökenli Efendizȃde Mehmet ŞerifBilgehan’ın (Şamahı 1887- İstanbul 1954) Arap harfleriyle Türkiye Türkçesinde tuttuğu birnot defteri ilk kez yayımlanmaktadır. Bir Türkçü ve eğitimci olarak Şerif Bilgehan,Şamahı’da doğmuş, 1910’da İstanbul’a gelerek, İstanbul’da Türkçü çevrelerle tanışmıştır.Daha sonra İttihat ve Terakki Fırkasına girmiş, Azerbaycan Cumhuriyetinin kurucusuMehmet Emin Resulzȃde başta olmak üzere ile diğer Azeri Türkçüler ile yakın münasebettebulunmuştur. Ölümüne kadar Müsavat Partisi kadrosu ile ilişkilerini devam ettirmiştir.Şahsi notlarından anlaşıldığı kadarıyla, Mehmet Şerif Bey, Osmanlı hükümeti tarafındaneğitim görmesi amacıyla Lozan’a gönderilmiş, 1917’de Türkiye’ye döndükten sonraEdirne ve İzmir’de bulunan Öğretmen Okullarında idarecilik yapmıştır. 1920’deAzerbaycan Cumhuriyetinin Bolşevikler tarafından yıkılmasından sonra, AnkaraHükümetinin Kafkaslar üzerine izlediği politikaları yazılarıyla eleştirdiği için Türkiye’debir süreliğine gözardı edilmiştir. Onun Azerbaycan tarihi hakkında verdiği bilgilerin yanısıra, 1918 Azerbaycan Cumhuriyetini kuran kadrolar hakkındaki şahsi kanaatleri, diğerkaynaklarda olmayan bilgi ve görüşler içerdiği için değerlidir. Onun, yazılarından, cesur,bilgili, kararlı bir Türkçü olduğu ve Azerbaycan’da Türkiye destekli laik Türkmilliyetçiliğine dayalı müstakil bir Azerbaycan Devletinin Türkiye’nin desteğiyle kurulmasıgerektiği görüşünü taşıdığı anlaşılmaktadır. Kendisi bugün hem Türkiye’de hem deAzerbaycan Cumhuriyetinde fazlaca bilinmeyen önemli bir şahıs olarak kalmaktadır. Buyazıda onun biyografisi ve siyasi görüşleri üzerine yeni bilgiler verilmektedir.
İndeks
- Hərbi hissələr və qurumlar
- Azerbaycan Halk CumhuriyetiMüsavat Partisiİttihat ve Terakki Fırkası