MəqaləAçıq girişsosial tarixsiyasi tarixtarixşünaslıq

Arşiv belgeleriyle gence'de ermeni mezalimi(1905-1919)

Akademik Araştırmalar Dergisi, 2012

Kolleksiya xülasəsi

Arxiv sənədləri əsasında 1905-1919-cu illərdə Gəncə və ətrafında baş vermiş erməni-müsəlman toqquşmalarını, məqalənin "erməni zülmü" adlandırdığı hadisələri araşdıran türkcə akademik məqalə.

"Akademik Araştırmalar Dergisi"ndə 2012-ci ildə dərc olunmuş bu məqalə, əsasən rusdilli arxiv sənədlərinə əsaslanaraq 1905-1919-cu illərdə Gəncə (Yelizavetpol) mərkəzli erməni-müsəlman toqquşmalarını araşdırır. Müəllif erməni siyasi təşkilatlarının, xüsusən Daşnaksütyunun fəaliyyətini və xarici dəstək iddialarını sənədlərlə müzakirə edir, hadisələri "zülm/soyqırım" kimi səciyyələndirir. 1918-1919-cu illəri və Gəncə coğrafiyasını əhatə etməsi baxımından Qafqaz İslam Ordusunun qərargah qurduğu bölgədəki etnik münaqişə şəraitinə fon verir.

Mənbənin öz xülasəsi

Günümüzde Ermeni olayları genel olarak üç aşamada ele alınmaktadır. Birinci aşaması, Ermenilerin başka ülkelerdeki Ermenilerden daha çok sıkıntı içinde yaşadıklarını anlatan haksız iddialarıdır. İkinci aşaması, Ermeniler'in Kafkaslar ve Kuzey Azerbaycan'daki siyasi faaliyetlerinden oluşturmaktadır. Üçüncü aşaması ise Birinci Cihan Harbinde Ermenilerin içte ve dışta Azerbaycan ve Osmanlı'ya karşı ayaklanmaları ve akabinde Ermeni örgütlerinin silahlanarak Türk yerleşim yerlerine saldırarak katliam ve soykırım yapmalarıdır. Kendilerine göre bu yolda ilk başarıyı 1905'te Elizavetpol (Kirovabad-Gence), Nahçıvan, Kuba ve Bakü'de elde etmişlerdir. Olayların ortaya çıkmasında Ermeni örgütleri önemli görevler üstlenmişlerdir. Ermeni Taşnak güçlerinin tüm faaliyetlerine Rusya başta olmak üzere dış güçlerin destek olduğunu gösteren çok sayıda arşiv belgesi bulunmaktadır. Bu belgelerin bir kısmını makalemizde mümkün olduğunca kullanmaya çalıştık. Büyük çoğunluğu Rusça olan bu belgeler, Ermeni örgütlerinin sadece Osmanlı sınırları içerisindeki Müslüman Anadolu Türklerine değil, aynı zamanda Azerbaycan Türklerine de mezalim uyguladıklarını göstermektedir. İşte bu çalışmada Ermeni mezalimine sahne olan Gence yöresindeki olaylar Azerbaycan ve Rusya arşiv kaynaklarının olaya bakışı ile incelenmiştir.