Gümrü- Moskova - Kars Antlaşmaları Kapsamında Muhacir ve Mülteci Problemi
Manas Journal of Social Studies, 2018
Kolleksiya xülasəsi
Gümrü, Moskva və Qars müqavilələri çərçivəsində Qars-Ardahan-Batum bölgəsindəki mühacir və qaçqın hərəkatlarını araşdıran akademik məqalə.
Manas Journal of Social Studies-də dərc olunan bu məqalə 1878 Berlin müqaviləsindən sonra Rusiya idarəsinə keçən Qars, Ardahan və Batumda qırx il ərzində dəyişən əhali quruluşunu və bunun doğurduğu köç hərəkatlarını araşdırır. 3 Mart 1918 Brest-Litovsk müqaviləsi, Mondros barışığı, sonra isə Gümrü, Moskva və Qars müqavilələrinin mühacir və qaçqınların geri dönüşünə təsiri mərhələli şəkildə izlənir. Kolleksiya baxımından dəyəri Qafqaz İslam Ordusunun əməliyyata başladığı 1918-ci ilin regional fonunu işıqlandırmasıdır.
Mənbənin öz xülasəsi
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması ile Kars Ardahan veBatum Rusya’ya savaş tazminatı karşılığı bırakıldı. 3 Mart 1918’de imzalanan Brest LitovskAntlaşmasına kadar kırk yıl boyunca Kars Ardahan ve Batum Rus yönetiminde kaldı. Bu sürezarfında bölgeye Ermeni Rus gibi milletler yerleştirilerek kalıcılık sağlanmaya çalışıldı ve nüfusTürklerin aleyhinde bir artış gösterdi. Kars ve çevresinde Ermeni ve Rus nüfusunun artmasıylaAnadolu’nun içlerine doğru Türk göçleri başladı. Bu hareketlilik uzun yıllar devam etti.3 Mart 1918’de bölgenin Anadolu’ya katılmasıyla memleketlerine geri dönmek isteyen muhacirlerMondros Mütarekesine kadar geri döndüler, mütarekenin ardından bölgenin Anadolu topraklarıdışında kalmasıyla geri dönüşler Gümrü Antlaşmasına kadar durdu. Gümrü Antlaşması ile elegeçirilen yerlere doğru göçler başladı. Akabinde Moskova Antlaşması ve ardından yapılan KarsAntlaşması ile muhacirlerin ve mültecilerin durumu çeşitli aşamalardan geçti. Bu antlaşmalar ileAnadolu’nun çeşitli yerlerine dağılan ve Batum başta olmak üzere Kafkaslarda kalan muhacirlerkesin dönüş yapmaya başladılar. Kars ve çevresinde bulunan Ermeni ve Rus gibi milletlerdeAnadolu’dan Kafkaslara ve çeşitli coğrafyalara doğru bir göç hareketi başlattılar.Çalışmada Gümrü, Moskova ve Kars Antlaşmalarında muhacir ve mültecilerin durumununkapsamlı olarak ele alınması hedeflendi. Araştırma esnasında çeşitli arşivler incelendi.Ulaşılabilen gazeteler taranarak konu detaylı olarak sunulmaya çalışıldı.