MəqaləAçıq girişsiyasi tarixsosial tarixhərbi əməliyyat

Mondros Mütarekesinden Kurtuluşa Kağızman’da Ermeni Tedhişi (1918-1920)

Erol Yüksel · Selcuk University, 2017

Kolleksiya xülasəsi

Mondros Mütarikəsindən sonra Qağızman və ətrafında baş verən erməni-müsəlman qarşıdurmalarını və yerli Milli Şuraların təşkilatlanmasını araşdıran türkcə məqalə.

Erol Yükselin Dergiparkda dərc olunmuş məqaləsi 93 Hərbindən başlayaraq Qağızman və ətrafındakı erməni siyasi iddialarını, 1918-1920-ci illərdə bölgədə baş verən və müəllifin "terror/məzalim" kimi səciyyələndirdiyi hadisələri araşdırır. İş, Osmanlı geri çəkilməsindən sonra yaranan boşluğu, ingilislərin Cənub-Qərbi Qafqaz Hökumətini dağıtmasını və Əli Rza bəyin rəhbərliyi ilə qurulan Milli Şuralar vasitəsilə yerli müqaviməti təsvir edir. Qafqaz İslam Ordusunun birbaşa mövzusu olmasa da, 1918-dən sonrakı güc boşluğu baxımından kolleksiyanın sonrakı dövrü ilə bağlıdır.

Mənbənin öz xülasəsi

93 Harbi sonunda Kağızman ve çevresinin Rus işgaline uğraması ile beraber bölgede Ermeni istekleri artmıştır. Yöredeki Ermeniler, yabancı devletlerinde desteğini alarak bölgede kurulması planlanan Ermeni Devleti’nin bir parçası olarak gördükleri Kağızman’da faaliyetlerde bulunmuşlardır. Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu durum Ermenileri iyice cesaretlendirmiştir. Savaş sonrasında Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı öncesi sınırlarına geri dönmesi ile Elviye-i Selase’de Ermeniler daha rahat hareket imkânına sahip olmuşlardır. Böylesine bir durum karşısında Ermeniler, çeteler aracılığıyla yöre halkını göçe zorlamak amacıyla Müslüman halka mezalime varan uygulamalarla tedhiş hareketlerine girişmişlerdir. Diğer taraftan İngilizlerin Cenub-i Garbi Kafkas Hükûmeti’ni dağıtması ile yöre halkının kaderi kendisine kalmıştır. Müslüman ahali maruz kaldığı haksızlıklara karşı yöreyi terk etmek yerine, Ali Rıza Bey öncülüğünde, Millî Şûralar kurmuş ve mahalli teşkilatlanma yoluyla Ermenilere karşı mücadele etmiştir. Bu çalışmada, Kağızman ve çevresindeki Ermeni tedhişinin Türk- İslam ahalisi üzerindeki etkileri ile buna karşı oluşan mahalli tepkilerin aydınlatılması amaç edinilmiştir.