Birinci Dünya Savaşı'nda Kafkas İslam Ordusu'nun Azerbaycan ve Dağıstan harekatı
N. Yüceer · Gazi Üniversitesi, 1995
Koleksiyon özeti
Nâsır Yüceer'in Kafkas İslam Ordusu'nun Azerbaycan ve Dağıstan harekâtı üzerine tezi (Gazi, 1995); 1996 ATASE kitabının temeli.
Nâsır Yüceer'in Gazi Üniversitesi'nde 1995'te hazırladığı tez, 1917 Bolşevik İhtilali'nin Rus cephelerinde yol açtığı çözülme, 3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile Doğu Anadolu ve Elviye-i Selâse'nin Osmanlı'ya bırakılması ve dağılan Rus ordusunun mirasına konan Ermeni çetelerinin Azerbaycan'daki katliamlarını anlatır. Maverâ-yı Kafkas Hükümeti'nin kayıtsızlığı karşısında Enver Paşa'nın Rusya boyunduruğundaki Türkleri kurtarma idealinin ilk aşaması olarak Kafkas Türklerinin bağımsızlığı ve Rusya ile Türkiye arasında tampon bir İslam devleti projesi ele alınır. Tez, 1996'da ATASE tarafından kitap olarak yayımlanan temel monografinin kaynağıdır.
Kaynağın kendi özeti
ÖZET Rusya'da 1917 yılında meydana gelen Bolşevik İhtilâli orduda, dolayısıyla Rus cephelerinde genel bir çözülmeye neden olmuştur. Bu yüzden Rusya, 3 Mart 1918'de imzaladığı Brest-Litovsk Anlaşması ile I. Dünya Savaşı'ndan çekildi. Rusya bu anlaşma ile Doğu Anadolu ve Elviye-i Selâse'yi, Osmanlı Devleti'ne bırakmayı kabul etti. Ancak dağılan Rus lordusunun mirasına konan Ermeni çeteleri, Doğu Anadolu'da Elviye-i Selâse'de ve Azerbaycan'da zulüm ve katliamlar yapıyorlardı. Bu katliamlar, Ermeni çetelerin bir dizi muharebelerden sonra Doğu Anadolu ve Elviye-i Selâse'den atilmalanyla önlenmişti. Ancak bu katliamlar Azerbaycan'da bütün şiddetiyle devam ediyordu. Azerbaycan'da Türklerin Ermeni katliamına maruz kalmasını "Maverâyi Kafkas Hükümeti" kayıtsız bir şekilde izliyordu. Enver Paşa'nın en büyük ideallerinden birisi: Rusya'nın boyunduruğunda yaşayan Türkleri bağımsızlıklarına kavuşturmaktı. Bu proje için Rusya'nın içinde bulunduğu karışık ortam son derece müsaitti. Enver Paşa, ilk aşamada Kafkas Türklerinin bağımsızlığını temin etmeyi düşünmüştü. Böylece Kafkas Türkleri uzun bir aradan sonra hem kendi devletlerine sahip olacaklar hem de Rusya ile Türkiye arasında tampon bir İslâm Devleti kurulmuş olacaktı. Kafkas Türklerinin karşı karşıya bulundukları Ermeni ve Bolşevik tehdidi biran önce harekete geçilmesini gerektiriyordu. Bu sebeple Enver Paşa, Şubat 1918'de Kafkas Türklerinden milis birlikleri teşkîf etmek için bir subay heyetinin hazırlanmasını, Musul'da bulunan 6. Ordu Komutan'ı Halil Paşa'dan istemîşTîr"Bünîüîs bfflîklerden meydana gelecek orduya "Kafkas İsİâm Ör3üsu" adının verilmesi kararlaştırılmıştır. " Kafkas İslâm Ordusu" Komutanlığı görevi yarbaylıktan Ferikliğe (Tümgeneral) yükseltilen Nuri Paşa'ya verilmişti. Doğu Cephesi'nde bulunan 3. ve 9. Ordu ile Irak Cephesi'nde bulunan 6. Ordu bir komuta altında birleştirilmiş ve "Şark Orduları Grubu" teşkil edilmiştir. Enver Paşa, "Şark Ordular Grubu" Komutanlığı'na, amcası Halil Paşa'yı getirmiştir. "Kafkas İslâm Ordusu"nun Azerbaycan harekâtı önünde bir engel olarak görülen "Maverâyi Kafkas Hükümeti" Türk heyetinin Batum Konferansında ki siyâsî baskılan yüzünden dağılmıştı. Osmanlı Devleti'nin müttefiki Almanya bu hareketi tasvip etmediği gibi, Osmanlı birliklerinin Azerbaycan'a girmesini de istemiyordu. Buna rağmen "Kafkas İslâm Ordusu"nu kurmak için 25 Mayıs I1918'de Gence'ye gelen Nuri paşa, Azerbaycan'ın durumunun bilindiğinden daha kötü olduğunu gördü ve Azerbaycan'ı kurtarmanın milis güçlerle mümkün olmayacağına kanaat getirdi. Uzun yıllar sistemli bir şekilde askerlikten uzak tutulan Azerbaycan Türklerinin meydana getirdiği milis kuvveti bir askeri değer ifade etmekten çok uzaktı. Bu durumda Azerbaycan ve Dağıstan Harekâtını düzenli Osmanlı birliklerinin gerçekleştirmeleri gerekiyordu. Baku Sovyeti'nin başında bulunan Ermeni Komünist Şef Şaumyan tarafından Azerbaycan'ın tamamını işgal etmek amacıyla harekete geçirilen Bolşevik Rus ve Ermeni birlikleri Gence'nin hemen doğusunda bulunan Gökçay'a kadar ilerlemişlerdi. Bolşevik Rus ve Ermeni kuvvetleri, cepheye ulaşan 5. Kafkas Tümeni tarafından durdurulmuştur. 5 Ağustos 1918'e kadar devam eden muharebeler sonunda Bolşevik kuvvetler mağlûp edilerek tekrar Bakû'ye sürülmüşlerdir. 5. Kafkas Tümeni'nin başlattığı I. Baku Taarruzu cephanenin tükenmesi yüzünden başarıya ulaşamamıştır. 15. Piyade Tümeni ile takviye edilen "Kafkas İslâm Ordusu" 14 Eylül 1918'de ü. Baku Taarruzunu başlatarak, 15 EylüFde şehri zapt etmiştir. Baku'nun zapt edilmesinden sonra Albay Cemil Cahit Bey, emrine 9. ve 106. Alaylar verilerek Karabağ Harekâtına memur edilmiştir. Bir ay süren harekât neticesinde Karabağ'ın başta Susa olmak üzere önemli stratejik noktalan ele geçirilmiş ve Karabağ'da yaşayan Türkler mutlak bir Ermeni katliamından kurtarılmışlardır. "Kafkas İslâm Ordusu"mın Kafkasya'da son faaliyeti: Dağıstan Harekâtıdır. Yarbay Süleyman İzzet Bey, 15. Piyade Tümeni ile Ekim ayı başlarında Dağıstan Harekâtına başlamış, Bolşeviklerin ve Çarlık yanlısı Albay Biçerakov'un istilâsı altında bulunan Dağıstan, 8 Kasım da Petrovsk'un (İncikale-Mahaçkale) kurtanhnasıyla işgalcilerden temizlenmiştir. 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi'nin 15. maddesi gereği Türk birlikleri Kafkasya'yı tahliye etmek zorunda kalmışlardır.
Dizin
- Kişiler
- Nâsır YüceerEnver Paşa
- Birlikler ve kurumlar
- Kafkas İslam Ordusu
Kaynağın anahtar kelimeleri
Anahtar Kelime: Azerbaycan = Azerbaijan · Brest-Litovsk Barışı = Brest-Litovsk Peace · Dağıstan = Dagestan · Dünya Savaşı I = World War I · Enver Paşa = Enver Pasha · Kafkas İslam Ordusu = Caucasian Islam Army