MəqaləAçıq girişsiyasi tarixdiplomatiyatarixşünaslıq

Bağımsızlığını Yeniden Kazanışının 30. Yılında Azerbaycan

Esme Özdaşlı · Türk Dünyası Araştırmaları, 2021

Kolleksiya xülasəsi

Azərbaycanın 1991-ci ildə yenidən qazandığı müstəqilliyin 30 illiyi münasibətilə 1918-ci il Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti irsi ilə varislik əlaqəsini araşdıran türkcə akademik məqalə.

Esme Özdaşlının "Türk Dünyası Araştırmaları" jurnalındakı məqaləsi 28 May 1918-də elan edilən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini Şərqin və türk dünyasının ilk respublikası kimi dəyərləndirir; hüquqi dövlət xarakterinə, fəhlə və uşaq hüquqlarına, qadınlara seçki hüququ verilməsinə diqqət çəkir. Sonra AXC-nin bolşevik işğalı ilə süqutundan təxminən 70 il sonra, 18 oktyabr 1991-də yenidən elan olunan müstəqilliyi və müasir gündəmi (Qarabağ məsələsi, Türkiyə ilə münasibətlər) araşdırır. Kolleksiya üçün dəyəri 1918-ci il dövlətçiliyinin uzunmüddətli siyasi-hüquqi irsini göstərməsidir.

Mənbənin öz xülasəsi

28 Mayıs 1918’de bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (AHC), 23 ay gibi kısa bir süre varlık gösterse de sahip olduğu siyasi ve hukuki yapısı ile çağdaşı birçok devletin ilerisinde bir demokrasi örneği olmuştur. Bu yönleriyle AHC, sahip olduğu millet kimliği ve cumhuriyet rejimi ile sadece Güney Kafkasya tarihi açısından değil, Türk-İslam tarihi açısından da önemli bir prototiptir. Hüseyin Baykara’nın ifadesi ile tam manasıyla bir hukuk devleti olan AHC, bunu sadece yazılı metinlerde bırakmamış, hayatın her alanında da uygulamaya geçirmiştir. İşçi ve çocuk haklarını kanunlarla güvence altına alan AHC, Doğu’nun ve Türk Dünyası’nın ilk cumhuriyeti olarak birçok Batılı ülkeden önce kadınlara seçme-seçilme hakkı vererek demokratik ve eşitlikçi anlayışını siyasal ve sosyal hayatın tamamına yaymaya çalışmıştır.AHC’nin Bolşevikler tarafından işgalinden yaklaşık olarak 70 yıl sonra 18 Ekim 1991’de Azerbaycan Cumhuriyeti bağımsızlığını yeniden ilan etmiştir. Aynı tarihte kabul edilen “Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Devlet Bağımsızlığı Hakkında Anayasa Akti”nde Çarlık Rusya ve Sovyetler Birliği’nin hukuksuz olarak Azerbaycan’ı işgal ettiği, ülkenin kaynaklarını sömürdüğübelirtilmiş ve Azerbaycan’ın AHC’nin mirasçısı olduğu vurgulanmıştır. Bu vurgu, Azerbaycan’ın köklü devlet geleneğe işaret etmesi bakımından da oldukça mühimdir. AHC’nin mirası, Güney Kafkasya’nın en büyük ülkesi Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesini ve gelecek hedeflerini bütünüyle şekillendiren manevi bir güce dönüşmüştür. Bu haliyle AHCdönemi, siyasi, sosyal, hukuki ve ekonomik açıdan ortaya koyduğu ilkeler ve ideallerle Azerbaycan Cumhuriyeti için bir nevi laboratuvar vazifesi de görmüştür.