Batı Türkistan’da Son Osmanlı Cihadının Yansımaları
Yusuf Aydın · Atatürk Yolu Dergisi, 2024
Koleksiyon özeti
I. Dünya Savaşı'nda ilan edilen Osmanlı cihadının Batı Türkistan'daki yankılarını, Teşkilat-ı Mahsusa faaliyetlerini ve Alman propagandasını inceleyen makale.
Yusuf Aydın'ın Atatürk Yolu Dergisi'nde yayımlanan makalesi, Kasım 1914'te ilan edilen Cihad-ı Ekber'in Rus Türkistanı'ndaki etkilerini ele alıyor; Teşkilat-ı Mahsusa ajanlarının gönderilmesi, İstanbul-Orta Asya hattındaki Panislamist canlanma, Rusya'ya sadık ulemanın karşı fetvaları ve Alman propaganda broşürleri incelemenin ana eksenlerini oluşturuyor. Yazar, Osmanlı'nın Kafkasya üzerinden Elviye-i Selase'ye ulaşma hedefine de değinerek cihat çağrısının Rusya Türkleri arasında beklenen askerî sonucu vermediğini savunuyor. Koleksiyon açısından metin, 1918 Kafkas İslam Ordusu harekâtını doğrudan konu almasa da, onu hazırlayan Panislamist/Pantürkist siyasetin ve Teşkilat-ı Mahsusa geleneğinin arka planını sunuyor.
Kaynağın kendi özeti
Kasım 1914’te ilan edilen Cihad-ı Ekberin ardından Teşkilat-ı Mahsusa marifetiyle Batı Türkistan’a çok sayıda ajan gönderildi. Rusya, kendi Müslümanlarından ciddi endişe duyuyordu. Türklüğün ve İslam’ın merkezi olan İstanbul, Rusya için endişe sebebiydi, zira İstanbul’da Türkistan’dan çok sayıda talebe ve aydın barınıyor ve Hacılar da Hicaz’a gidiş-dönüşlerinde buraya uğruyor, bu da Türkistan’da Hilafet’in nüfuzunu artırıyordu. Özbekler Tekkesi Panislamist merkez konumundaydı. Rusya’nın Türkistan’ı zapt etmesiyle birlikte Orta Asya-İstanbul hattında Panislamist canlanma oldu. 29 Ekim 1914’te Türkiye, yorgun bir halde harbe girdi, hedefi, Kafkasya’yı alıp Elviye-i Selase’ye ulaşmaktı. Ancak Rusya, Osmanlı cihadını kendi müftüleriyle çürütmeğe çalıştı. Zaten Rusya’ya sadık bir din sınıfı doğmuş, Şiî ve Sünnî ulema, muhtelif fetvalarla Osmanlı cihadını çürütüyorlar, eşraf da Çarlığa maddî-manevi yardımda bulunuyordu. Almanlar, İslam ülkelerinde olduğu gibi Rus Türkistan’ında da isyan çıkarmaya çalışıyordu. Bu maksatla Doğu Türkçesiyle çeşitli propaganda broşürleri gönderdiler. Rusya Türkleri Panislamizm’i seçtilerse de cihadın mühim bir ağırlığı olmadı. Ancak büyük harp sırasında da Rus Türkistan’ında, ağır vergiler, zorla harbe sevkiyat vs yüzünden isyanlar oldu. Temmuz 1916’da isyan patladı. Türkistan halkı büyük kıyımlara uğradı ve cihat başarılı olamadı. Bu araştırmada son Osmanlı cihadının Batı Türkistan’daki yansımaları incelenmiştir. Fransız arşiv ve periyodiklerine ve Türk kaynaklarına müracaat edilmiş olup 1914-1918 yılları kapsam alanına alınmıştır.
Dizin
- Kişiler
- Yusuf Aydın
- Birlikler ve kurumlar
- Teşkilat-ı MahsusaÖzbekler Tekkesi
Kaynağın anahtar kelimeleri
Alman Propagandası · Cihat · German Propaganda · Jihad · Pan-Islamism · Pan-Turkism · Panislamizm · Pantürkizm · Turkestan · Türkistan