Batı Türkistan’da Son Osmanlı Cihadının Yansımaları
Yusuf Aydın · Atatürk Yolu Dergisi, 2024
Kolleksiya xülasəsi
Birinci Dünya Müharibəsində elan olunan Osmanlı cihadının Qərbi Türküstandakı əks-sədasını, Təşkilat-ı Məxsusə fəaliyyətini və alman təbliğatını araşdıran məqalə.
Yusuf Aydının "Atatürk Yolu" jurnalında dərc olunmuş məqaləsi 1914-cü ilin noyabrında elan edilən Cihad-ı Əkbərin Rusiya Türküstanındakı təsirlərini araşdırır: Təşkilat-ı Məxsusə agentlərinin göndərilməsi, İstanbul–Orta Asiya xəttində panislamist canlanma, Rusiyaya sadiq ülamanın əks-fətvaları və alman təbliğat broşürləri əsas mövzulardır. Müəllif Osmanlının Qafqaz üzərindən Elviyeyi-Səlasəyə çatmaq hədəfinə də toxunur və cihad çağırışının gözlənilən hərbi nəticəni vermədiyini bildirir. Kolleksiya baxımından mətn 1918-ci il Qafqaz İslam Ordusu əməliyyatını birbaşa əhatə etməsə də, onu hazırlayan siyasi fonu göstərir.
Mənbənin öz xülasəsi
Kasım 1914’te ilan edilen Cihad-ı Ekberin ardından Teşkilat-ı Mahsusa marifetiyle Batı Türkistan’a çok sayıda ajan gönderildi. Rusya, kendi Müslümanlarından ciddi endişe duyuyordu. Türklüğün ve İslam’ın merkezi olan İstanbul, Rusya için endişe sebebiydi, zira İstanbul’da Türkistan’dan çok sayıda talebe ve aydın barınıyor ve Hacılar da Hicaz’a gidiş-dönüşlerinde buraya uğruyor, bu da Türkistan’da Hilafet’in nüfuzunu artırıyordu. Özbekler Tekkesi Panislamist merkez konumundaydı. Rusya’nın Türkistan’ı zapt etmesiyle birlikte Orta Asya-İstanbul hattında Panislamist canlanma oldu. 29 Ekim 1914’te Türkiye, yorgun bir halde harbe girdi, hedefi, Kafkasya’yı alıp Elviye-i Selase’ye ulaşmaktı. Ancak Rusya, Osmanlı cihadını kendi müftüleriyle çürütmeğe çalıştı. Zaten Rusya’ya sadık bir din sınıfı doğmuş, Şiî ve Sünnî ulema, muhtelif fetvalarla Osmanlı cihadını çürütüyorlar, eşraf da Çarlığa maddî-manevi yardımda bulunuyordu. Almanlar, İslam ülkelerinde olduğu gibi Rus Türkistan’ında da isyan çıkarmaya çalışıyordu. Bu maksatla Doğu Türkçesiyle çeşitli propaganda broşürleri gönderdiler. Rusya Türkleri Panislamizm’i seçtilerse de cihadın mühim bir ağırlığı olmadı. Ancak büyük harp sırasında da Rus Türkistan’ında, ağır vergiler, zorla harbe sevkiyat vs yüzünden isyanlar oldu. Temmuz 1916’da isyan patladı. Türkistan halkı büyük kıyımlara uğradı ve cihat başarılı olamadı. Bu araştırmada son Osmanlı cihadının Batı Türkistan’daki yansımaları incelenmiştir. Fransız arşiv ve periyodiklerine ve Türk kaynaklarına müracaat edilmiş olup 1914-1918 yılları kapsam alanına alınmıştır.
İndeks
- Şəxslər
- Yusuf Aydın
- Hərbi hissələr və qurumlar
- Teşkilat-ı MahsusaÖzbekler Tekkesi
Mənbənin açar sözləri
Alman Propagandası · Cihat · German Propaganda · Jihad · Pan-Islamism · Pan-Turkism · Panislamizm · Pantürkizm · Turkestan · Türkistan