Yapay Zekâ Üretiminde Kültürel Temsiller ve Algoritmik Yanlılık: DALL-E Örneğinde Göstergebilimsel Analiz
Nuri Paşa Özer · kritik, 2025
Koleksiyon özeti
Yapay zekâ görsel üretiminde kültürel temsiller ve algoritmik yanlılığı DALL-E örneğinde göstergebilimsel olarak inceleyen ve koleksiyonla ilgisi bulunmayan bir makale.
Makale, DALL-E ile üretilen kırk görseli Roland Barthes'ın düzanlam-yananlam-mit modeliyle çözümleyerek üretken yapay zekânın Batı merkezli normları yeniden ürettiğini savunur. Konu, 1918 Kafkas İslam Ordusu ve Azerbaycan tarihiyle hiçbir tematik bağ taşımaz. Kayıt, büyük olasılıkla yazar adındaki "Nuri Paşa" ibaresi nedeniyle taranmış görünmektedir.
Kaynağın kendi özeti
Bu çalışma, yapay zekâ tabanlı görsel üretim araçlarının kültürel temsilleri nasıl kurguladığını ve bu süreçte hangi algoritmik yanlılıkların yeniden üretildiğini incelemektedir. Özellikle DALL-E aracılığıyla üretilen görseller, Roland Barthes’ın göstergebilimsel analiz modeli (düzanlam, yananlam, mit) çerçevesinde değerlendirilmiştir. Araştırma kapsamında sekiz farklı senaryo (aile yemeği, çocuk oyunu, düğün, festival, kafe, ofis toplantısı, okul sınıfı, pazar yeri, spor etkinliği, ulusal kutlama) için dört ayrı kültürel bağlamda (nötr, Batı, İslam, Uzakdoğu) toplam kırk görsel üretilmiştir. Bulgular, “nötr” olarak tanımlanan görsellerin çoğunlukla Batı kültürünü evrensel bir norm olarak sunduğunu, İslam kültürünün dinî ögelerle, Uzakdoğu kültürünün ise egzotik ve folklorik motiflerle temsil edildiğini göstermektedir. Bu durum, yapay zekâ modellerinin eğitim verilerindeki dengesizlikler nedeniyle Batı merkezli normları yeniden ürettiğini, diğer kültürleri ise indirgemeci ve stereotipleştirici biçimde sunduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, algoritmik yanlılığın yalnızca teknik bir sorun değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel eşitsizliklerin yeniden üretilmesine aracılık eden ideolojik bir süreç olduğunu vurgulamaktadır.
Kaynağın anahtar kelimeleri
Algorithmic Bias · Algoritmik Yanlılık · Batı-merkezcilik · Cultural Representation · Generative Artificial Intelligence · Göstergebilim · Kültürel Temsil · Semiotics · Western-centrism · Üretken Yapay Zekâ