Yapay Zekâ Üretiminde Kültürel Temsiller ve Algoritmik Yanlılık: DALL-E Örneğinde Göstergebilimsel Analiz
Nuri Paşa Özer · kritik, 2025
Kolleksiya xülasəsi
Süni intellektlə vizual istehsalda mədəni təmsillər və alqoritmik qərəzliyi DALL-E timsalında semiotik təhlil edən, kolleksiya ilə əlaqəsi olmayan məqalə.
Məqalə DALL-E ilə yaradılmış qırx təsviri Roland Bartın denotasiya-konnotasiya-mif modeli ilə təhlil edərək generativ süni intellektin Qərb mərkəzli normları yenidən istehsal etdiyini iddia edir. Mövzunun 1918 Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan tarixi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Qeyd, çox güman ki, müəllif adındakı "Nuri Paşa" ifadəsinə görə seçilib.
Mənbənin öz xülasəsi
Bu çalışma, yapay zekâ tabanlı görsel üretim araçlarının kültürel temsilleri nasıl kurguladığını ve bu süreçte hangi algoritmik yanlılıkların yeniden üretildiğini incelemektedir. Özellikle DALL-E aracılığıyla üretilen görseller, Roland Barthes’ın göstergebilimsel analiz modeli (düzanlam, yananlam, mit) çerçevesinde değerlendirilmiştir. Araştırma kapsamında sekiz farklı senaryo (aile yemeği, çocuk oyunu, düğün, festival, kafe, ofis toplantısı, okul sınıfı, pazar yeri, spor etkinliği, ulusal kutlama) için dört ayrı kültürel bağlamda (nötr, Batı, İslam, Uzakdoğu) toplam kırk görsel üretilmiştir. Bulgular, “nötr” olarak tanımlanan görsellerin çoğunlukla Batı kültürünü evrensel bir norm olarak sunduğunu, İslam kültürünün dinî ögelerle, Uzakdoğu kültürünün ise egzotik ve folklorik motiflerle temsil edildiğini göstermektedir. Bu durum, yapay zekâ modellerinin eğitim verilerindeki dengesizlikler nedeniyle Batı merkezli normları yeniden ürettiğini, diğer kültürleri ise indirgemeci ve stereotipleştirici biçimde sunduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, algoritmik yanlılığın yalnızca teknik bir sorun değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel eşitsizliklerin yeniden üretilmesine aracılık eden ideolojik bir süreç olduğunu vurgulamaktadır.
Mənbənin açar sözləri
Algorithmic Bias · Algoritmik Yanlılık · Batı-merkezcilik · Cultural Representation · Generative Artificial Intelligence · Göstergebilim · Kültürel Temsil · Semiotics · Western-centrism · Üretken Yapay Zekâ