Birinci Dünya Savaşı Sonrası Türkiye ve Macaristan’da Geçici Devlet Oluşumları (1918–1921) Karşılaştırmalı Tarihsel Analiz
İ. Ersan Bengisu · Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 2026
Koleksiyon özeti
Birinci Dünya Savaşı sonrası (1918-1921) Türkiye ve Macaristan'da ortaya çıkan kısa ömürlü "geçici devlet" oluşumlarını karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemiyle inceleyen makale.
Makale, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan imparatorluklarının çöküşünün ardından oluşan otorite boşluğunda ortaya çıkan kısa ömürlü siyasal yapıları karşılaştırmalı olarak ele alır. Türkiye örnekleri arasında Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmeti, Trakya-Paşaeli Cemiyeti ve Şark-ı Kârib Çerkesleri Temin-i Hukuk Cemiyeti; Macaristan örnekleri arasında Banat, Hucul, Baranya-Baja ve Lajtabánság cumhuriyetleri yer alır. Kaynak temeli arşiv belgeleri, TBMM Zabıt Cerideleri ve çok dilli ikincil literatürdür. Kafkas İslam Ordusu doğrudan ele alınmaz; koleksiyonla bağı, 1918 sonrası Güney Kafkasya'daki siyasal boşluk ve Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmeti örneği üzerinden dolaylıdır.
Kaynağın kendi özeti
Birinci Dünya Savaşı sonrası (1918–1921) Osmanlı ve Avusturya-Macaristan imparatorluklarının çöküşü, geniş coğrafyalarda otorite boşluğu yaratarak yerel düzeyde kısa ömürlü siyasal oluşumların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu çalışma, Türkiye ve Macaristan'da ortaya çıkan ve literatürde "Geçici Devletler" olarak anılan yapıları Karşılaştırmalı Tarihsel Analiz yöntemiyle incelemektedir. Bu yöntem, her iki coğrafyadaki oluşumların benzerlik ve farklılıklarını sistematik biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, söz konusu oluşumların tarihsel koşullarını, örgütlenme biçimlerini ve dönüşümlerini yapısal özellikleri çerçevesinde değerlendirirken, "birleşme" veya "ayrılma" gibi amaçsal yönelimlerle sınıflandırmaktan kaçınmaktadır. Çalışma kapsamında Türkiye'den Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmeti, Trakya-Paşaeli Cemiyeti ve Şark-ı Kârib Çerkesleri Temin-i Hukuk Cemiyeti; Macaristan'dan Banat Cumhuriyeti, Hucul Cumhuriyeti, Baranya-Baja Cumhuriyeti ve Lajtabánság Cumhuriyeti ele alınmaktadır. Kaynak temelini arşiv belgeleri, TBMM Zabıt Cerideleri gibi resmi belgeler ile Türkçe, Macarca, İngilizce, Almanca ve Ukraynaca ikincil literatür oluşturmaktadır. Karşılaştırmalı analiz, her iki coğrafyadaki geçici oluşumların self-determinasyon söylemine dayanan benzer bir siyasal dil geliştirdiğini, otorite boşluğunda şekillendiğini ve kısa ömürlü olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, toplumsal tabanın genişliği, dış müdahalelerin niteliği ve ulusal tarih yazımındaki konumları açısından belirgin farklılıklar ortaya çıkmaktadır.
Dizin
Kaynağın anahtar kelimeleri
Birinci Dünya Savaşı · Comparative Historical Analyses · Ephemeral States · First World War · Geçici Devletler · Hungary · Karşılaştırmalı Tarihsel Analiz · Macaristan · Turkey · Türkiye