“Anton Salamanov’un özel arşivine göre Ermenilerin Kuzey Azerbaycan’da yaptıkları katliamlar (1918–1919)”
Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2011
Kolleksiya xülasəsi
Anton Salamanovun şəxsi arxivi və Azərbaycan dövlət arxivləri əsasında 1918-1919-cu illərdə Quba bölgəsində azərbaycanlılara və dağ yəhudilərinə qarşı zorakılıq hadisələrini araşdıran türkcə məqalə.
Türkiyat Araştırmaları Dergisi-də 2011-ci ildə çap olunan bu məqalə Şimali Azərbaycanın strateji əhəmiyyətli Quba bölgəsində 1918-1920-ci illərdə baş vermiş zorakılıq hadisələrindən bəhs edir. Müəllif dağ yəhudisi əsilli keçmiş deputat Anton Salamanovun şəxsi arxivi ilə yanaşı Azərbaycan Dövlət Tarix Arxivi, Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Arxivi və Quba yəhudi arxiv fondu sənədlərinə istinadən daşnak dəstələrinin və Amazaspın fəaliyyətini, habelə xarici dəstək iddialarını 'soyqırım/qətliam' ifadələri ilə təqdim edir. Kolleksiya baxımından material Qafqaz İslam Ordusunun 1918-ci il yay əməliyyatlarının fonunu təşkil edən etnik münaqişə mühitini işıqlandırır.
Mənbənin öz xülasəsi
19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyıl, özellikle Kuzey Azerbaycan, Batı Azerbaycan (Bugünkü Ermenistan) ve Doğu Anadolu Türklerine soykırım ve mezalim uygulandığı dönemlerdir. Ne yazık ki, günümüz Avrupa ve Eski Sovyet tarihçiliğinde ve medyasında bu olaylar üzerinde hiç durulmamıştır. Ermeni işkencelerinden biri de tarihi Kuba (Quba) İlinde 1918–1920 yıllarında yapılmıştır. Rusya’ya da sınırı olan bu yöre stratejik öneme sahip idi. Bu makalede Azerbaycan’ın kuzeyindeki Kuba Yöresinde Azerbaycanlılara, özellikle Yahudilere (Dağ Yahudileri) karşı yapılan mezalimi bizzat Yahudi asıllı Azerbaycan vatandaşı, eski milletvekili Anton Salamanov’un özel arşiv bilgilerine esasen ele almaya çalışacağız. Bunun yanı sıra Ermeni ve destekçilerinin bu topraklardaki faaliyetlerini ağırlıklı olarak diğer arşiv belgelerine dayanarak ortaya koyacağız. Ermeni Taşnak ve Amazasp güçlerinin mezalim faaliyetlerine Rusya başta olmak üzere dış güçlerin destek olduğunu gösteren çok sayıda arşiv belgesi mevcuttur. Azerbaycan Respublikası (Cumhuriyeti) Milli Devlet Arşivi-Tarih Arşivi (ARDAARMDA- ARDTA),Azerbaycan Respublikası Siyasi Partiler ve İçtimai Hareketler Arşivi (ARSPİHA), Kuba İli Yahudi Arşiv Fondu gibi birçok kurumlarda yer alan büyük çoğunluğu Rusça ve eski Türkçe olan belgeler, Ermeni ve Rus çetelerinin sadece Osmanlı topraklarındaki özellikle Doğu Anadolu Türklerine değil, aynı zamanda Kuzey Azerbaycan’ın Kuba Bölgesindeki Azeri Türklerine ve Azerbaycan topraklarında yaşayan Yahudi, Gürcü, Çeçen gibi diğer halklara da mezalim ve soykırım uyguladıklarını göstermektedir.