MəqaləAçıq girişhərbi əməliyyat

Kafkas İslam Ordusu'nun Azerbaycan ve Dağıstan harekâtı

Türk Dünyası Araştırmaları, 2010

Kolleksiya xülasəsi

Qafqaz İslam Ordusunun iyun-noyabr 1918 Azərbaycan və Dağıstan əməliyyatının ümumi təsviri.

Məqalə Osmanlı dövlətinin 1918-də daxili ehtiyatlarını tükətmiş və Yaxın Şərqdə məğlub olmuşkən Brest-Litovskun açdığı fürsətlə 3-cü Ordunun fevral 1918-dən Batum daxil Şərqi Anadolunu geri almasını izah edir. Qafqaza çəkilən bolşevik-erməni qüvvələrinin türk-müsəlman əhaliyə qarşı zorakılığı üzərinə Ənvər Paşa və ittihadçıların turançı idealları ilə Nuru Paşanın komandanlığında qurulan Qafqaz İslam Ordusu iyun 1918-də Azərbaycan və Dağıstan əməliyyatına başlamışdır. Beş ay davam edən əməliyyatın Azərbaycan və Dağıstanın müstəqilliyinə töhfəsi qiymətləndirilir.

Mənbənin öz xülasəsi

Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı’nın son aylarında (1918) hem iç kaynaklarını tüketmiş hem de Ortadoğu’da önemli yenilgiler alarak Anadolu’ya doğru çekilmiştir. Rusya’da, 1917 Bolşevik İhtilalı’nın ortaya çıkardığı şartlar sonucu savaştan çekilmiş ve İttifak Devletleriyle Brest-Litovsk Antlaşmasını imzalamıştır. Bu gelişmeler üzerine Osmanlı Devleti, Doğu Anadolu’da kaybettiği toprakları geri alma imkânını elde etmiştir. Ruslardan boşalan Türk topraklarını Ermenilerin işgal etmesi üzerine, Osmanlı 3’üncü Ordusu 1918 Şubat ayından başlayarak, doğu harekâtını düzenlemiş ve Batum dâhil Doğu Anadolu topraklarını kurtarmıştır. Bunun üzerine Kafkasya ve Azerbaycan’a çekilen Bolşevik ve Ermeni birleşik kuvvetleri, yüzyıllardır bu bölgelerde oturan Türk/İslam topluluklarına karşı sindirme ve katliama girişmişlerdir. Başta Enver Paşa olmak üzere İttihat ve Terakki yöneticilerinin Turancılık idealleri doğrultusunda “Kafkas İslam Ordusu” Nuri Paşa’nın komutasında teşkil edilmiş ve Haziran 1918’de Azerbaycan ve Dağıstan harekâtını yapılmıştır. Türk ordusunun en zor zamanlarında dahi, soydaşlarına yardım etmek için yaptığı ve beş ay süren bu harekâtla, Azerbaycan ve Dağıstan’ın bağımsız birer devlet olması sağlanmıştır.