Kafkas İslam Ordusu: Kuruluş, teşkilatlanma ve operasyonlar
G. Şüküroğlu · Hacettepe Üniversitesi, 2023
Koleksiyon özeti
Kafkas İslam Ordusu'nun kuruluşu, teşkilatlanması ve harekâtları üzerine karşılaştırmalı doktora tezi (Hacettepe, 2023).
G. Şüküroğlu'nun Hacettepe Üniversitesi'nde savunduğu doktora tezi, 1917 Rus ihtilallerinin Kafkasya'ya yansımalarını ve Osmanlı Devleti'nin buna karşı izlediği askerî siyaseti arşiv belgeleri, hatıratlar ve yayımlanmış belge koleksiyonlarına dayanarak karşılaştırmalı yöntemle inceler. Teze göre Osmanlı entelektüel çevrelerinin savaş öncesi teorik önerileri ihtilallerden sonra kapsamlı bir Kafkasya siyasetine dönüşmüş; teşkilat önce Binbaşı Hasan Ruşeni'nin firari esirlerden kurduğu ve Bakü vilayetinde Bolşevik-Taşnaklara karşı başarısız kalan gayrinizami yapı (Aralık 1917-Mart 1918), ardından Kafkasya'dan gelen davet üzerine kurulan nizami Kafkas İslam Ordusu olmak üzere iki aşamadan geçmiştir.
Kaynağın kendi özeti
1917'deki Rus ihtilallerinin Kafkasya'ya yansımaları, Kafkasyalı Türklerin yeni siyasal düzen arayışları ve yaşanılan zorlukların aşılmasında Osmanlı Devleti'nin izlediği askeri siyaset, bu çalışmanın başlıca araştırma konusunu oluşturmaktadır. Konuyla ilgili arşiv belgeleri, ana kaynaklar, hatıratlar ve yayımlanmış belgeler koleksiyonları araştırmanın başlıca kaynak envanterini teşkil etmektedir. Konu karşılaştırmalı tarih yöntemi ile araştırılmış ve inşa edilen metin sorgulayıcı üslupta yazılmıştır. Araştırma sırasında ulaşılan bulgulara göre, Osmanlı entelektüel muhitinin en yakın coğrafyadaki Türklerin kurtarılmasıyla ilgili Birinci Dünya Savaşı öncesinde ileri sürdüğü teorik öneriler, Rus ihtilallerinden sonra Osmanlı Devleti'nin kapsamlı Kafkasya siyasetine dönüştü. Yeni siyaset çerçevesinde oluşturulması gündeme gelen teşkilat, gayrinizami ve nizami olmak üzere, iki aşamadan geçti. Kafkasya'ya izam edilen Binbaşı Hasan Ruşeni'nin esaretten firar eden Türk subayları ve askerlerinin katılımıyla oluşturduğu gayrinizami teşkilat, Bakü Eyaleti genelinde Bolşevikler ve Taşnaklarla mücadelede başarısız oldu (Aralık 1917-Mart 1918). Kafkasya'dan gönderilen temsilcilerin daveti üzerine oluşturulması hızlandırılan nizami teşkilat ise kuruluş, operasyonlar ve tasfiye süreçlerinden geçti (Mart 1918-Ocak 1919). İstanbul'daki kuruluş döneminde nizami teşkilatın karargâhı ile üç fırkası teşkil edildi ve Enver Paşa'nın kardeşi Nuri Paşa da bu teşkilatın komutanı tayin edildi (Mart-Mayıs 1918). Nuri Paşa'nın kurmay heyetiyle gittiği coğrafyada yerel teşkilatın henüz oluşum aşamasında bulunmasından dolayı Azerbaycan'a 5 kafile halinde 3 fırka takviye kuvveti gönderildi (Haziran-Eylül 1918). Bahsedilen kıtaatın katılımıyla yapılan operasyonlar üç aşamalı oldu. İlk aşamada Bolşevikler ile Taşnakların oluşturduğu Kızıl Kolordu ile savaşıldı, Gökçay ile Kuba, Cevat ve Şamahı kazaları kurtarıldı (Haziran-Temmuz 1918). İkinci aşamada İngilizlerin destekledikleri sağ ihtilalci örgütlerle Taşnakların oluşturduğu Diktatörlük Ordusu ile savaşıldı ve Bakü kazası ile şehir merkezi gerçek sahiplerine iade olundu (Ağustos-Eylül 1918). Üçüncü aşamada Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü tehdit eden Karabağ'daki unsurlar kısmen kontrol altına alındı. Güneydeki Rus yerleşimcilerin dizginlenmesine ve Zengezur'daki Ermeni ekspansiyonizminin engellenmesine ise vakit yetmedi. Sonuç itibariyle Birinci Dünya Savaşı'nda yenilenlerin safında bulunmanın bedeli olarak imzalanan mütarekenin 11. ve 15. maddeleri gereğince, Bakü muharebe cephesindeki kazanımlardan tamamen vazgeçildi ve Kafkasya'daki Türk kıtaatı peyderpey ana vatana döndü (Kasım 1918-Ocak 1919).
Dizin
- Birlikler ve kurumlar
- Kafkas İslam Ordusugayrinizami teşkilat (Hasan Ruşeni)
Kaynağın anahtar kelimeleri
Anahtar Kelime: Azerbaycan = Azerbaijan · Güney Kafkasya = South Caucaus · Kafkas Cephesi = Caucasian Front · Kafkas İslam Ordusu = Caucasian Islam Army · Kafkasya = Caucasus · Killigil · Kuruluş = Foundation · Nuri · Nuri = Killigil · Örgütlenme = Organization