Birinci Dünya Savaşı Döneminde İran'da Osmanlı – Rus Çatışması
Zarifa Nazırlı · Adam Academy Journal of Social Sciences, 2024
Koleksiyon özeti
Birinci Dünya Savaşı'nda İran topraklarındaki Osmanlı-Rus rekabetini ve büyük güçlerin bölgesel çıkar çatışmalarını inceleyen akademik makale.
Zarifa Nazırlı'nın 2024 tarihli bu makalesi, Birinci Dünya Savaşı sırasında stratejik konumu nedeniyle Rusya, İngiltere, Osmanlı İmparatorluğu ve Almanya'nın çıkar alanına giren İran'ı ele alır. Yazar, İran'ın tarafsızlık ilanına rağmen savaşa çekilişini, bölgedeki Türk, Kürt, Ermeni, Nasturi ve Asuri gruplarının talepleri ile Güney Azerbaycan'daki devrimci hareketleri tartışır. Kafkas İslam Ordusu'na doğrudan değinmemekle birlikte, 1918 Kafkasya harekâtının doğduğu Osmanlı-Rus-İngiliz rekabet zeminini ve Güney Azerbaycan bağlamını anlamak için arka plan sağlar.
Kaynağın kendi özeti
Birinci Dünya Savaşı, emperyal güçlerin küresel egemenlik mücadelesi olarak şekil- lenen bir çatışma olarak, etki alanlarından kaçınamayan devletlerden biri de İǚran ol-muştur. Coğrafi açıdan stratejik bir konumda bulunan İǚran, Rusya, İǚngiltere, Osmanlı İǚmparatorluğu ve Almanya’nın çıkar alanlarına dahil olmuş, bu durum zaman zaman müttefikler arasında dahi rekabeti körüklemiştir. Bölgede yer alan Türk, Nasturi, Ermeni, Kürt, Asuri ve diğer etnik grupların bağımsızlık ve toprak talepleri, büyük güçle- rin müdahalelerini kolaylaştırmış ve merkezi hükümetin egemenliğini sarsan bir etki alanı yaratmıştır. İǚran’daki iç karışıklıklar, hükümetin istikrarsızlığı, Güney Azerbay- can’daki devrimci hareketler, Osmanlı İǚmparatorluğu’nun soykırımları bastırma ça- baları, Almanya’nın ekonomik çıkarları, İǚngiltere’nin sömürgeci politikaları ve Çarlık Rusya’nın stratejik hedefleri, Birinci Dünya Savaşı’nın etkisiyle şekillenen dinamikler arasında yer almıştır. İǚran hükümeti tarafsızlık ilan etmesine rağmen, savaşın aske- ri ve siyasi gelişmeleri, İǚran’ın savaşın içine çekilmesine ve bu cephedeki gelişmelere zemin hazırlamıştır. Yerli hükümet, zaman zaman Rus, İǚngiliz, Osmanlı ve Almanlarla gizli veya açık iletişime geçerek durumu kendi lehine çevirmeye çalışmış olsa da ba-ğımsızlık mücadelesi veren yerel halkların direnişi, bu stratejiyi etkisiz hale getirmiş- tir. Bu makale, Rus-Osmanlı çatışmasını yalnızca siyasi ve askeri bağlamda değil, aynı zamanda gizli teşkilat faaliyetleri, müttefiklik ilişkileri, ekonomik destek ve yumuşak güç stratejileri çerçevesinde de incelemektedir. Avrupa, Kafkasya ve İrak cephelerinde gerçekleşen askeri operasyonlar, caydırıcı politikalar ve siyasi-taktik adımlar, çalış- manın odaklandığı başlıca araştırma konuları arasında yer almaktadır. Bu çalışmada, tarihsel açıdan önemli toplulukların konumu ve bu toplulukların tarihi olaylar üzerin- deki etkisi, dengelerin değiştiği bir dönemde ele alınmıştır. Söz konusu inceleme, Baş-bakanlık Osmanlı Arşivi, Rusya Federasyonu Dış Siyaset Arşivi, Rusya Devlet Askeri Tarih Arşivi ile birlikte, Rusya Devlet Kütüphaneleri, Azerbaycan Devlet Kütüphaneleri ve Türkiye Halk Kütüphanelerinden elde edilen belgeler ve veriler ışığında yapılmıştır.
Dizin
- Birlikler ve kurumlar
- Osmanlı İmparatorluğuÇarlık Rusyası
- Olaylar
- Birinci Dünya Savaşı
Kaynağın anahtar kelimeleri
Birinci Dünya Savaşı · Central Powers · Entente Powers · Iran · Osmanlı · Ottoman · Tsarist Russia · World War I · Çarlık Rusya · İran · İtilaf devletleri · İttifak devletleri