MəqaləAçıq girişmətbuatsiyasi tarixsosial tarix

Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nde Basın, İstiklal Düşüncesi ve Siyasal Bilinç

Goshgar Baylarov · Etkileşim, 2026

Kolleksiya xülasəsi

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920) dövründə mətbuatın istiqlal düşüncəsi və siyasi şüurun formalaşmasındakı rolunu araşdıran elmi məqalə.

Goshgar Baylarovun "Etkileşim" jurnalında dərc olunan bu məqaləsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə mətbuat azadlığının hüquqi təminatını, çar senzurasının ləğvini və "Mətbuat haqqında Nizamnamə" ilə milli mətbuatın institutlaşmasını təhlil edir. Tədqiqat dövrün qəzet və jurnallarını yalnız xəbər vasitəsi kimi deyil, milli kimlik və istiqlal fikrinin cəmiyyətə yayılmasında təsirli düşüncə platformaları kimi qiymətləndirir. Kolleksiya baxımından məqalə Qafqaz İslam Ordusunun dəstəyi ilə qurulan Cümhuriyyətin daxili siyasi-mədəni dinamikasını anlamaq üçün kontekst mənbəyidir.

Mənbənin öz xülasəsi

Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (1918-1920), modern Azerbaycan basın tarihinin kurumsal ve düşünsel temellerinin atıldığı kritik bir dönemdir. Cumhuriyet yönetimi, basını milli egemenliğin ve demokratik devlet anlayışının ayrılmaz bir unsuru olarak değerlendirmiş; Çarlık Rusyası döneminden miras kalan sansür uygulamalarını kaldırarak basın özgürlüğünü hukuki güvence altına almıştır. Bu sürecin devamı niteliğinde kabul edilen “Basın Hakkında Nizamname”, Azerbaycan’da bağımsız gazeteciliğin gelişimini hızlandırmış ve milli basının kurumsallaşmasını sağlamıştır. Söz konusu dönemde Azerbaycan’da farklı ideolojik yönelimleri temsil eden çok sayıda gazete ve dergi yayımlanmakla birlikte, basın alanında belirleyici olan yayınlar istiklal ve milli kimlik düşüncesini merkeze alan basın organları olmuştur. Bu yayınlar, yalnızca haber aktarım aracı olarak değil, aynı zamanda milli bilinç inşasında etkili bir düşünsel platform olarak işlev görmüştür. Milli basın, bağımsızlık fikrinin toplumsallaşmasında, milli kimliğin tanımlanmasında ve modern Azerbaycan toplumunun siyasal farkındalığının oluşmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Bu çalışma, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde faaliyet gösteren istiklalci ve milli ruhlu basın organlarını inceleyerek, söz konusu yayınların içeriksel yönelimlerini ve toplumsal etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemleri çerçevesinde gerçekleştirilen doküman analizi ve belge taraması sonucunda, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (AHC) döneminde milli basının yalnızca dönemin siyasi gelişmelerine eşlik eden bir unsur olmadığı, aynı zamanda bağımsız devlet fikrinin taşıyıcısı ve şekillendiricisi olduğu tespit edilmiştir. Konuya ilişkin akademik çalışmaların sınırlılığı dikkate alındığında, bu araştırma Azerbaycan milli basın tarihine dair literatüre özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.