Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Devleti ile Azerbaycan Arasındaki Askeri ve Siyasi İlişkiler (1914-1918)
Mehtap Uçan · Tarih Araştırmaları Dergisi, 2025
Kolleksiya xülasəsi
Arxiv sənədlərinə görə 1914-1918 Osmanlı-Azərbaycan hərbi və siyasi münasibətləri.
Mehtap Uçanın məqaləsi noyabr 1914-də Qafqaz cəbhəsinin açılmasından Sarıqamışa, 1916 rus işğalına, Oktyabr inqilabından sonra qurulan Zaqafqaziya Komissarlığının Brest-Litovsku tanımamasına və Osmanlının 1918 Trabzon və Batum konfranslarına uzanan prosesi arxiv sənədləri ilə izah edir. Qafqaz cəbhəsindəki hərbi uğurların konfransların gedişini dəyişməsi və 28 may 1918-də qurulan AXC ilə Osmanlı arasındakı münasibətlər Bakı nefti və Qafqaz İslam Ordusu kontekstində nəzərdən keçirilir.
Mənbənin öz xülasəsi
1914 yılının Kasım ayında Osmanlı Devleti, Rusların saldırısıyla Kafkas (Doğu) cephesini açmıştır. Güney Kafkasya ve Kuzey İran’a girerek Rusları çevirmek amacıyla Başkomutan Enver Paşa, 1914 yılının Aralık ayında Türk birlikleriyle Sarıkamış taarruz harekatını başlatmıştır. Bu taarruz harekatı başarısız olurken, 1916’da Ruslar Doğu cephesinde taarruza geçerek, Erzurum, Trabzon, Erzincan ve Muş’u işgal etmişlerdir. Diğer taraftan, Rusya’da 1917 Ekim devrimi ile Bolşeviklerin iktidarı ele geçirmeleri, Mavera-yı Kafkas Komitesi tarafından tasvip edilmemiştir. Bu durumun ardından 28 Kasım 1917’de Azerbaycan, Gürcü ve Ermeni temsilcilerden oluşan Mavera-yı Kafkas Komiserliği kurulmuştur. Çoğunluğu Gürcü ve Ermenilerden oluşan Mavera-yı Kafkas Hükümeti, 1918’de Rusya’nın Kars, Ardahan ve Batum’u Osmanlı Devleti’ne bıraktığı Brest-Litovsk Antlaşması’nı tanımamıştır. Osmanlı Devleti, bu sorunu Mavera-yı Kafkas Hükümeti ile barış yoluyla çözmek için 1918’de Trabzon ve Batum konferanslarını düzenlemiştir. Bu dönemde Osmanlı Devleti’nin, Kafkas (Doğu) cephesinde yaptığı başarılı askeri faaliyetler, Trabzon ve Batum konferanslarının seyrini değiştirmiştir. 28 Mayıs 1918’de kurulan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ile Osmanlı Devleti arasında iş birliği anlaşmaları yapılmış ve Azerbaycan topraklarının Rus işgalinden kurtarılmasında faaliyet gösterecek olan Kafkas İslam Ordusu kurulmuştur. Bu çalışmada, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin Kafkas (Doğu) cephesindeki askeri ve siyasi faaliyetleri ile Azerbaycan Türklerinin bağımsızlıklarını kazanmalarında nasıl etkisinin olduğu incelecektir. Bununla birlikte, Rusların ve Almanların arasındaki rekabetin, Azerbaycan topraklarında ne gibi etkilerinin olduğu irdelenecektir. Bu konuya ilişkin bilgiler ağırlıklı olarak Devlet Arşivleri Başkanlığı'na bağlı Osmanlı Arşivi belgelerinde yer almaktadır. Bu çalışmada, başta Devlet Arşivleri Başkanlığı'na bağlı Osmanlı Arşivi'ndeki belgeler ile telif ve tetkik eserlerden faydalanılarak, I. Dünya Savaşı döneminde Osmanlı Devleti ile Azerbaycan arasındaki siyasi ve askeri ilişkiler hakkında bilgi verilmesi amaçlanmıştır.
İndeks
- Şəxslər
- Enver Paşa
- Hərbi hissələr və qurumlar
- Kafkas İslam OrdusuMavera-yı Kafkas Hükümeti
Mənbənin açar sözləri
Azerbaijan People's Republic · Azerbaycan Halk Cumhuriyeti · Baku oil · Bakü petrolü · Caucasian Front · Caucasian Islamic Army · Kafkas Cephesi · Kafkas İslam Ordusu · Mavera-yı Kafkas Hükümeti · Transcaucasian Government