1917 Rus Devrimi'nden Gümrü Antlaşması'na Kadar Kars ve Iğdır Bölgesinde Yaşananlar
Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, 2016
Kolleksiya xülasəsi
1917 Bolşevik İnqilabından 1920 Gümrü Müqaviləsinədək Qars və İğdır bölgəsindəki hərbi-siyasi hadisələri araşdıran türkcə akademik məqalə.
Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi-də 2016-cı ildə dərc olunan bu məqalə İğdır və Qars ətrafının 1877-1878 Osmanlı-Rus müharibəsindən sonrakı Rusiya hakimiyyətindən başlayaraq 1917 Bolşevik İnqilabı, rus ordusunun Şərqi Anadoludan çəkilməsi və Brest-Litovsk müqaviləsindən sonrakı hadisələri təsvir edir. Müsəlman-erməni qarşıdurması və Elviyeyi-Səlasənin vəziyyəti əsas mövzulardandır. Kolleksiya baxımından mənbə Qafqaz İslam Ordusunun 1918-ci ildə Azərbaycana yönəlməsini hazırlayan Qafqaz cəbhəsi fonunu izah edir.
Mənbənin öz xülasəsi
Türkiye'nin doğusundaki sınır şehirlerinden biri olan Iğdır ve çevresi, insanlık tarihinin çok eski devirlerinden itibaren bir yerleşim yeri olarak kullanılmış ve tarih boyunca birçok topluluk ve devletin egemenliğine girmiştir. Iğdır'ın adı; 24 Oğuz boyundan biri olan ÜçOk koluna mensup Oğuz Han'ın altı oğlundan biri olan Cengiz Alp'in en büyük oğlu "Iğdır Beğ"den gelmektedir. 1877 - 1878 Osmanlı-Rus Harbi sırasında Kars Rusların eline geçmiş ve Berlin Kongresi kararları ile Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selase), Rusya'ya bırakılmıştı. Iğdır'ın böylece Rusya'nın hâkimiyeti altında 40 sene sürecek işgal devri başlamıştı. Birinci Dünya Savaşı başladığında Türkiye ile Rusya arasında, 1878'de Berlin Kongresi'nde tespit edilmiş olan sınırlar geçerli idi. Osmanlı Devleti'nin doğu illerindeki Müslümanlarla Ermeniler arasındaki bir yüzyıldan beri devam eden çekişme, Birinci Dünya Savaşı sırasında doruk noktasına ulaştı. Savaş devam ederken Rusya'da patlak veren Bolşevik Devrimi ise Rusya'nın savaştan çekilmesine neden oldu. Rus ordusunun Doğu Anadolu'dan çekilmesiyle savaş alanında onların bıraktığı yeri bu kez Ermeni çeteleri aldı. 3 Mart 1918'de imzalanan Brest - Litovsk Antlaşması'yla Kars, Ardahan ve Batum yeniden Türk topraklarına katılsa da 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi uyarınca Türkler bu bölgeyi boşaltmak zorunda kaldılar. Bu bölgeler tekrar Ermeni saldırılarının hedefi hâline geldi. Iğdır'ın kurtuluşu ancak Milli Mücadele süreci içinde Kasım 1920'de mümkün olabilmiş, SSCB ile TBMM Hükûmeti arasında imzalanan Moskova ve Kars Antlaşmaları ile Kars ve Iğdır Türkiye'ye bırakılmıştır. Bu makalede mevcut kaynaklar ve arşiv belgelerinden yararlanılarak ilk bölümde 1917 Rus Devrimi sonrasında Kafkas Cephesi'nde ortaya çıkan gelişmeler Mondros Mütarekesi'ne kadar devam eden süreçte ele alınacak, ikinci bölümde ise Kars ve Iğdır'ın kurtuluşuna giden süreçte yürütülen askerî harekâtlar genel hatlarıyla anlatılacaktır