Nahçıvan da Rusya ile İngiltere nin Gerçekleştirdikleri Kentkırım Uygulamaları ve İran ın Rolü (1828-1920)
Tolga Akbaba · Erzurum Technical University Faculty of Letters Journal of History, 2022
Kolleksiya xülasəsi
Naxçıvanda 1828-1920-ci illərdə Rusiya və İngiltərənin həyata keçirdiyi tədbirlər və İranın rolunu araşdıran türkcə akademik məqalə.
Tolga Akbabanın məqaləsi Türkmənçay müqaviləsindən (1828) sonra Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının Rusiya hakimiyyətinə keçməsindən 1920-ci ilə qədər bölgədəki demoqrafik dəyişikliyi, erməni köçürmələrini və müsəlman-türk əhaliyə qarşı zorakılıq ilə sürgünləri araşdırır; müəllif bu tədbirləri 'kentkırım' anlayışı ilə səciyyələndirir. Birinci Dünya müharibəsində Rusiyanın çəkilməsi ilə Qafqazda yaranan hakimiyyət boşluğu və ingilis dəstəyi məqalənin 1918-1920 dövrünə dair əsas çərçivəsidir. Kolleksiya baxımından Qafqaz İslam Ordusunun 1918-ci ildə müdaxilə etdiyi Cənubi Qafqazdakı təhlükəsizlik və əhali böhranının fonunu verir.
Mənbənin öz xülasəsi
Müslüman Türk kimliğine sahip Nahçıvan ve Revan hanlıkları, 1826-1828 yılları arasında Rusya’nın İran ile yaptığı savaşla birlikte İran lehine olan statükosunu kaybetmiştir. Savaş sonunda imzalanan Türkmençay Antlaşması’yla (1828) bölgenin Rusya’nın kontrolü altında olduğu onaylanmıştır. Bu gelişmelerle birlikte Birinci Dünya Savaşı’na kadar bölgede Rus hâkimiyeti güçlü şekilde hissedilmiş ve Ruslar hem Osmanlı Devleti coğrafyasından hem de İran’dan çok sayıda Ermeni aileyi Kafkasya’ya yerleştirerek bölgede özellikle Nahçıvan’da yaşanacak kentkırıma ve ayrıca Müslümanların katledilmesine zemin hazırlamıştır. Rusya’nın Birinci Dünya Savaşı’ndan çekilmesi ile birlikte Kafkasya’da otorite boşluğu oluşmuş ve bu siyasi boşluktan faydalanan Ermeniler, İngilizlerin yoğun desteğiyle bölgede katliamlara girişerek demografik yapıyı değiştirmek ve Nahçıvan’ı Ermenistan devletine bağlamak istemişlerdir. Bu amaç doğrultusunda bölgede Müslüman halk sistematik şekilde katledilmiş veya İngiltere’nin desteği ile sürgüne zorlanmıştır. Sürgün bölgelerinden bir tanesinin de İran olması planlanmıştır. Özellikle Nahçıvan bölgesinden çok sayıda Müslüman-Türk, İran’a kaçmak mecburiyetinde bırakılmış ve İran da Nahçıvan’ın Türk nüfustan arındırılmasına dolaylı yönde katkı sağlayarak bölgeyi tıpkı 1828 yılı öncesi gibi kendisine bağlamak istemiştir. Bu çalışmada Nahçıvan’da 1828-1920 yılları arasında meydana gelen demografik değişikliklerin nasıl gerçekleştiği, Rusya ile İngiltere’nin Nahçıvan özelinde Kafkasya’da uyguladığı kentkırım uygulamalarının boyutları, İran’ın bu uygulamalar sırasındaki rolü ve İran’ın rolünün günümüzdeki Kafkasya politikası ile benzerlikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmamızda elde ettiğimiz bulgulara Kafkasya’daki nüfus hareketlerine dair istatiksel veriler, dönem itibariyle Azerbaycanlı yetkililerin kendi aralarındaki yazışmalar ve akademik çalışmalar incelenerek ulaşılmıştır. Çalışmamızda ayrıca arşiv belgelerinden de yararlanılmıştır.
İndeks
- Şəxslər
- Tolga Akbaba
- Hadisələr
- Türkmençay Antlaşması (1828)
Mənbənin açar sözləri
Philosophy · Physics · Political science · Theology