Kafkas müslümanlarının bağımsızlık mücadelesinde Kafkas İslam ordusunun rolü
M. Y. Çelik · Karabük Üniversitesi, 2020
Kolleksiya xülasəsi
Qafqaz müsəlmanlarının müstəqillik mübarizəsində Qafqaz İslam Ordusunun rolu haqqında magistr dissertasiyası (Karabük, 2020).
M. Y. Çəliyin Karabük Universitetində hazırladığı dissertasiya Qafqaz müsəlmanlarının XX əsrdəki siyasi mübarizəsinin hüquqi əsasını Osmanlı ilə imzalanan müqavilələrdə görür və bu əsasda qurulan Qafqaz İslam Ordusunun mübarizəni hərbi-siyasi baxımdan necə dəyişdirdiyini izah edir. Qafqazın strateji əhəmiyyəti, Rusiya ilə münasibətlər, ordunun yaranması və əməliyyatı, Mudrosdan sonra təxliyə və bolşevik işğalı bütöv şəkildə araşdırılır.
Mənbənin öz xülasəsi
Kafkas Müslümanlarının yirminci yüzyılda başlayan siyasi mücadelelerinin hukuki dayanağı Osmanlı Devleti ile imzaladıkları antlaşma metinleri olmuştur. Bu metinlere dayanarak bölgede oluşturulan Kafkas İslam Ordusu'nun da devreye girmesiyle bağımsızlıkları ve özgürlükleri uğruna yaptıkları mücadele siyasi ve askeri anlamda farklı bir sürece girmiştir. Kafkas Türkleri, üzerinden yüzyıllar geçse de Kafkas İslam Ordusu'nun bölgedeki önemli etkisini hiçbir zaman unutmamıştır. Türkiye'de Kafkas İslam Ordusu konusunda yapılan çalışmaların azlığı sebebiyle, Kafkasya bölgesinin tarihine, stratejik açıdan önemine, Rusya ile olan ilişkilerine, Osmanlı İmparatorluğu'nun Kafkas siyasetine, Kafkas İslam Ordusu'nun oluşumuna ve ardından gerçekleştirilen Kafkas harekâtına, Osmanlı İmparatorluğu'nun Birinci Dünya Savaşı sonunda yenilmesi ile imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması hükmünce Kafkasya'yı boşaltmasına ve akabinde Bolşeviklerin Kafkasya'yı istilası hakkında bilgi vermek ve bu alanda daha sonra yapılacak araştırmalara kaynak niteliği taşıması maksadıyla bu çalışma kaleme alınmıştır. Çalışma hazırlanırken, temel kaynaklar olarak gösterilen Akdes Nimet Kurat'ın "Türkiye ve Rusya - XVIII. Yüzyıl Sonundan Kurtuluş Savaşına Kadar Türk - Rus İlişkileri (1798-1919)", Halil Bal'ın "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Kuruluş Mücadelesi ve Kafkas İslam Ordusu" ve Mustafa Görüryılmaz'ın "Türk Kafkas İslam Ordusu ve Ermeniler - 1918" isimli kitapları kullanılmıştır. Ayrıca kronolojik bir sisteme göre oluşturulan konu ile ilgili pek çok çalışmaya sahip araştırmacıların bu konuda yaptıkları çalışmaların gün yüzüne çıkarıldığı "Kafkas İslam Ordusu ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin Oluşumu" isimli eser de bu çalışmada değerlendirilmiştir. Kafkas İslam Ordusu hakkında yazılan birkaç tez olarak, Nasır Yüceer'in "Birinci Dünya Savaşı'nda Kafkas İslam Ordusu'nun Azerbaycan ve Dağıstan Harekâtı" başlıklı yayınlanmamış yüksek lisans tezi, İsmail Özer'in "Nuri Paşa (Killigil), Hayatı, Askeri ve Siyasi Faaliyetleri" başlıklı yayınlanmamış yüksek lisans tezi ve Nejdet Karaköse'nin "Askeri, Siyasi ve Silah Sanayicisi Kişiliği İle Nuri Paşa (Killigil)" başlıklı yayınlanmamış doktora tezi de kullanılmıştır. Bunların yanında konu ile ilgili yazılan Rusça, Azerbaycan Türkçesi ve İngilizce makaleler çevrilip yararlanılmış, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı'ndan çalışmaya katkısı olan arşiv belgeleri ve konu ile ilgili raporlar olmak üzere ulaşılan tüm kaynaklar objektif bir şekilde analiz edilerek çalışmada değerlendirilmiştir.
İndeks
- Şəxslər
- Akdes Nimet Kurat
- Hərbi hissələr və qurumlar
- Kafkas İslam Ordusu
Mənbənin açar sözləri
Anahtar Kelime: Azerbaycan = Azerbaijan · Bağımsızlık = Independence · Bağımsızlık mücadelesi = Struggle for independence · Dağıstan = Dagestan · Kafkas İslam Ordusu = Caucasian Islam Army · Kafkasya = Caucasus · Osmanlı Devleti = Ottoman State · Rusya = Russia